Artikel

Planeconomie van utopie tot wetenschap

Roel Van de Pol

—30 december 2021

Vandaag beschikken we over alle nodige kennis en techologie om de problemen die de socialistische planeconomieën plaagden, te overwinnen. De argumenten van de founding fathers van het neoliberalisme tegen de planeconomie zijn achterhaald.

“De afgelopen honderd jaar zijn we gaan geloven dat de markteconomie het beste systeem is, maar volgens mij zal dat in de komende drie decennia veranderen, en zal de planeconomie steeds groter worden … [M]et toegang tot allerlei gegevens, kunnen we misschien de onzichtbare hand van de markt vinden. Big data zullen de markt slimmer maken en het mogelijk maken om marktkrachten te plannen en te voorspellen, zodat we uiteindelijk een planeconomie kunnen realiseren.”1 Aan het woord is niet Peter Mertens van de PVDA, maar Jack Ma Yun, stichter en toenmalig voorzitter van de Chinese multinational Alibaba, nummer 31 op de wereldranglijst van grootste ondernemingen. Academische vertegenwoordigers van het officiële Chinese “marktsocialisme” vielen elkaar over de voeten om Ma ongelijk te geven. Heeft hij een punt, of is de planeconomie het luchtkasteel van Alibaba?

Zhang Weiying, professor aan de universiteit van Peking, haastte zich om te zeggen dat “het volstrekt onjuist [is] als sommigen geloven dat big data van een planeconomie een succes kunnen maken. Kennis en data zijn nuttig voor ondernemers, maar de echte ondernemersgeest gaat verder dan dat … [D]aarom hebben we ondernemers nodig.” Qian Yingyi, decaan en professor aan de School van Economie en Management aan de Tsinghua Universiteit, onderstreepte dat hoewel “sommigen weer [beginnen] na te denken over de planeconomie … [m]achines mensen niet [kunnen] vervangen. Aangezien mensen verbeelding, passie en idealen hebben die machines niet hebben, hebben ze ook incentives nodig.” Wu Jinglian, een andere Chinese econoom, beweerde dan weer dat “[w]etenschappers hebben aangetoond dat het onmogelijk is … om volledige informatie over de economische activiteiten te verzamelen”, wat nodig is om de economie te plannen.2

De argumenten van die Chinese economen zijn niet nieuw. Friedrich Hayek en zijn mentor Ludwig von Mises, boegbeelden van de hevig neoliberale Oostenrijkse School in de economie, kwamen voor de Tweede Wereldoorlog al met precies dezelfde bezwaren af. Alle latere preken over de onhaalbaarheid van de planeconomie, tot in China toe, schenken steeds diezelfde oude Oostenrijkse wijn in nieuwe zakken. Tegenstanders van de planeconomie beschouwen hun gelijk bovendien als bewezen door de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Maar de waarheid is dat er vandaag meer bewijs is dan ooit dat een planeconomie niet alleen haalbaar, maar zelfs veel doelmatiger en efficiënter is dan de vrije markt — “gecorrigeerd” op z ’n sociaaldemocratisch of niet. Meer nog: de planeconomie is de enige manier om aan de stilaan catastrofale opwarming van de aarde te ontkomen. Dit is het verhaal van hoe een Russische wiskundige en twee Schotten de vloer aanvegen met de Oostenrijkers en hun Chinese epigonen, met de onverwachte hulp van Walmart, Colruyt en Apple.

Economie of anarchie?

Het woord economie komt van het Griekse oikos (huis) en nomos (wet) en betekent letterlijk: huishoudkunde. Nochtans zou je een huishouden dat zo egoïstisch en chaotisch functioneert als het kapitalisme op zijn zachtst gezegd disfunctioneel kunnen noemen. Het is een wanboel waarin afzonderlijke megabedrijven volledig op eigen houtje en compleet los van elkaar beslissen wat, waar, wanneer, hoe, hoeveel en voor wie ze produceren, enkel en alleen in functie van hun maximale winst. De mens heeft daarin maar een plaats zolang hij meerwaarde produceert en mag liefst zo snel mogelijk plaats ruimen voor een goedkopere machine. De natuur wordt zonder aarzelen opgeofferd voor elk extra percentje. Wegwerpproducten en verspilling zijn schering en inslag.

Om de haverklap raast er een crisis over de aardbol die mensen die willen en kunnen werken, massaal afdankt en perfect functionerende productieketens tot roest veroordeelt. Volledige regio ’s verschralen tot woestenij wanneer delokaliserende bedrijven met de noorderzon verdwijnen. De zwaksten vallen uit de boot, de groten worden nog groter. Ondertussen spenderen Teslagoeroes en Amazoncowboys fabelachtige sommen aan frivole ruimteavonturen, terwijl de armoede groteske proporties aanneemt. Dat het zo niet verder kan, maken deze tijden van pandemie en overstromingen pijnlijk duidelijk.

Alle preken over de onhaalbaarheid van de planeconomie komen steeds neer op dezelfde oude Oostenrijkse riedels van Hayek en von Mises.

De revolutionaire aartsvaders Karl Marx en Friedrich Engels hadden een duidelijke visie over de economische fundamenten van de samenleving die de anarchie van het kapitalisme moet opvolgen. “Zij zal voor alles de exploitatie van de industrie en van alle productietakken in het algemeen uit handen moeten nemen van de afzonderlijke, elkaar beconcurrerende enkelingen en in plaats daarvan al deze productietaken moeten laten bedrijven door de gehele maatschappij, d.w.z. voor gemeenschappelijke rekening en volgens gemeenschappelijk plan en met deelneming van alle leden van de maatschappij.”3 Op zich is daar niets wereldschokkends aan. Net als een huishouden moeten we als maatschappij samen, democratisch beslissen hoe we onze tijd en middelen best besteden en de productie plannen naar onze behoeften. Maar hoe zo ’n planeconomie er precies uit moet zien, daar hebben Marx en Engels zich amper om bekommerd.

Sorry, dit artikel is alleen voor leden. Inschrijven of Login als u al een account hebt.