De welvaartsstaat werd niet gecreëerd door een verlichte dialoog of door zogenaamde verstandige, gematigde politiek. Hij was het product van decennialange klassenstrijd, waarbij arbeiders via collectieve actie sociale rechten en bescherming afdwongen van het kapitaal.
In zijn verschillende vormen geldt de welvaartsstaat terecht als een van de grootste verwezenlijkingen van de arbeidersbeweging in West-Europa. Dat is geen toeval. De uitbouw ervan leidde tot een ingrijpende verbetering van de levens- en werkomstandigheden. In de loop van de 20e eeuw namen, parallel met zijn ontwikkeling, zowel de volksgezondheid en de levensverwachting als de sociale bescherming in snel tempo toe.
De afgelopen decennia zijn deze verworvenheden echter steeds sterker onder druk komen te staan. De vraag is nu of de welvaartsstaat het huidige rechtse politieke project — het neoliberale offensief — zal overleven. Daarover lopen de meningen uiteen, zowel binnen als buiten de arbeidersbeweging. Sommigen stellen dat de kernstructuren grotendeels intact zijn gebleven en dat dereguleringen en hervormingen sinds de jaren tachtig noodzakelijk waren om de welvaartsstaat te moderniseren. Anderen, onder wie ikzelf, menen dat de welvaartsstaat onder zware druk staat en frontaal wordt aangevallen door economische en politieke machtsblokken. Belangrijke sociale maatregelen werden ontmanteld, wettelijke pensioenen verzwakt en de toegang tot publieke zorg ingeperkt. Universele systemen maakten plaats voor middelentoetsen, gebruikersbijdragen stegen en private economische belangen drongen diep door in sleutelsectoren. Met andere woorden: het voortbestaan van de welvaartsstaat zelf staat op het spel.
Sociale strijd als basis
Discussies over deze crisis blijven vaak oppervlakkig. Zelden wordt rekening gehouden met de sociale en historische oorsprong van de welvaartsstaat en met de krachtsverhoudingen die haar mogelijk maakten. Wie werkelijk inzicht wil krijgen in haar potentieel en beperkingen, moet dieper graven. Een grondige analyse van zowel haar historische wortels als de sociale context is daarvoor onvermijdelijk.
Sociaal gezien weerspiegelt zowel de kwaliteit als de reikwijdte van sociale voorzieningen altijd de economische, sociale en politieke krachtsverhoudingen tussen arbeid en kapitaal. Het was de opkomst van de vakbondsbeweging, in alliantie met bredere volksbewegingen, die nieuwe machtsverhoudingen tot stand bracht. Door decennialange strijd tegen het grootkapitaal wisten zij marktregulering, publiek eigendom van en democratische controle over sleutelsectoren af te dwingen. Die strijd legde de basis voor universele sociale bescherming en sterke publieke diensten.
