Artikel

Digitaal mee zijn: niet voor iedereen

Jill Coene

—30 december 2021

Niet iedereen zit aan boord van de digitale trein of heeft toegang tot de voordelen ervan. Digitale uitsluiting kan leiden tot sociale uitsluiting en structurele ongelijkheid.

De digitalisering van de samenleving is al een tijdje aan de gang. De ontwikkelingen gaan bijzonder snel en vinden plaats op ieder levensdomein. De coronacrisis lijkt die digitalisering nog te hebben versneld. Plots schakelden we massaal over op afstandsonderwijs en telewerk en verliep sociaal contact vooral online. Ook de hulpverlening schakelde noodgedwongen over naar een online modus. Deze digitale revolutie heeft zowel voor- als nadelen.

Voordelen zijn bijvoorbeeld de (onbeperkte?) toegang tot online nieuws, sociaal contact via sociale netwerken, het online kunnen uiten van creativiteit of (politieke) opinies. Het ‘internet of things’ belooft ons leven makkelijker te maken, ‘slimme’ steden helpen energie besparen (bv. verlichting met sensoren). Drones bezorgen bloed en medicijnen in moeilijk toegankelijke gebieden. Via precisielandbouw kunnen boeren gewassen monitoren, en voedsel gekweekt in hoogtechnologische serres zou de voedselzekerheid kunnen garanderen. Vooral in de medische sector bracht en brengt de digitalisering veel vooruitgang. Chirurgische robots, het opvolgen van onze gezondheid via apps en ‘wearables’ en het langer thuis kunnen wonen door telezorg zijn daar voorbeelden van. Robots en cobots (collaboratieve robots die zij aan zij samenwerken met de mens) nemen risicovolle of repetitieve taken in de industrie over.

Nadelen zijn bijvoorbeeld privacy- en ethische kwesties, online desinformatie, fake news en online complottheorieën. Onze gegevens liggen te grabbel van bedrijven en overheden, wat kan leiden tot schandalen, zoals toen Cambridge Analytica data van miljoenen Facebook gebruikers verzamelde om de politieke campagne van Donald Trump te ondersteunen. Cyberpesten en cybercrime zijn in opmars en drones en ‘killer robots’ worden ingezet in oorlogen. Intussen maken de GAFA-bedrijven (Google, Amazon, Facebook en Apple) miljarden euro’s winst waarop zij amper belasting betalen. Samen controleren zij zowat alles op vlak van online reclame, communicatie en e-commerce. Big data, artificieel intelligente software en robots vormen het ‘nieuwe kapitaal’. Ook de milieu-impact van de digitale transitie is niet te onderschatten, met een enorm energieverbruik, de jacht op zeldzame mineralen en bergen ‘e-waste’, met nefaste gevolgen voor de gezondheid van de arme bevolking in het globale Zuiden die dat afval tracht te recycleren.

In 2020 had 9 % van dehuishoudens in België thuis geen toegang tot internet.

Niet iedereen zit echter mee aan boord van de digitale trein of heeft toegang tot de voordelen. Dat werd pijnlijk duidelijk toen er tijdens de eerste coronalockdown met spoed laptops moesten worden ingezameld voor leerlingen. In de volgende paragraaf geef ik enkele cijfers over digitale uitsluiting in België. Daarna zoom ik in op een concrete case waar deze problematiek voelbaar is: de toegankelijkheid van dienstverlening. Verder blijkt dat elk voordeel zijn nadeel heeft: digitale dienstverlening door de overheid kan onbedoelde gevolgen hebben. Ik eindig met enkele denksporen voor meer digitale inclusie.1

Digitale uitsluiting in cijfers

Gebrek aan toegang tot informatie- en communicatietechnologie (ICT) is slechts een aspect van digitale uitsluiting. Onderzoek wees op dertien sociaal-economische en digitale factoren die een rol kunnen spelen. Op sociaal vlak gaat het bijvoorbeeld over het inkomen, het opleidingsniveau of de maatschappelijke participatie van een persoon. Op digitaal vlak gaat het bijvoorbeeld over digitale vaardigheden, motivatie of toegang tot ondersteuning (bv. familie, vrienden, kennissen of formele ondersteuning).2

De relatie tussen sociale en digitale ongelijkheden is niet rechtlijnig. Leeftijd, arbeidssituatie, inkomen en opleiding zijn dan wel een goede voorspeller van digitale uitsluiting,3 factoren als autonomie (zelfredzaamheid, makkelijk zelf dingen uitproberen) of toegang tot ondersteuning (bv. hulp kunnen vragen aan vrienden) kunnen beschermend werken. Sociale uitsluiting hoeft dus niet noodzakelijk te leiden tot digitale uitsluiting. Bovendien kunnen ook bevoorrechte sociale groepen digitaal uitgesloten zijn; denk aan een hoogopgeleid persoon die nooit met een computer leerde werken, een jongere die graag gamet maar geen digitaal cv kan opstellen …

Sorry, dit artikel is alleen voor leden. Inschrijven of Login als u al een account hebt.