Artikel

De Atlantische Oceaan wordt een kanaal

Jörg Kronauer

—8 april 2022

De oorlog van Rusland tegen Oekraïne zal de alliantie van de VS met de EU waarschijnlijk verdiepen, op alle niveaus: politiek, economisch en militair.

Shutterstock
Jörg Kronauer is een Duitse journalist en auteur, gespecialiseerd in internationale betrekkingen en neofascisme. Hij draagt regelmatig bij in de Junge Welt.

VS-president Donald Trump sprak van “freedom gas” toen hij drie jaar geleden enthousiast begon Amerikaans vloeibaar aardgas op te dringen aan Europa. De fracking-industrie in de Verenigde Staten was booming en zocht nieuwe afzetmarkten – en in Europa leek er een kans te zijn om de machtsstrijd van het Westen tegen Rusland te benutten om Russisch pijpleidinggas te verdringen. Op PR-niveau heeft dit uiteindelijk de strijdterm “freedom gas” opgeleverd. Vorige week vrijdag kwamen Trumps opvolger Joseph Biden en Europese Commissievoorzitster Ursula von der Leyen in Brussel bijeen om te onderhandelen over een snelle uitbreiding van de Amerikaanse leveranties van vloeibaar aardgas aan Europa. De oorlog in Oekraïne, de draconische westerse sancties tegen Rusland en het voornemen van de westerse mogendheden om Moskou zo massaal mogelijk schade toe te brengen door het van zijn grondstoffeninkomsten te beroven, hadden nieuwe omstandigheden geschapen. Vloeibaar aardgas uit de VS was nu plotseling zeer welkom op het oude continent, liefst in de grootst mogelijke hoeveelheden. De Amerikaanse fracking-industrie leek haar doel bereikt te hebben. En, waarnemers wezen er nadrukkelijk op: de volledige heroriëntering van de energievoorziening van de Unie – de overstap van leveranties uit Rusland naar leveranties uit de VS – versterkt het trans-Atlantische blok, zoveel is duidelijk.

De overstap van Rusisch naar Amerikaans gas versterkt het trans-Atlantische blok, zoveel is duidelijk.

Blaast de oorlog in Oekraïne, na de luide dissonanten van het Trump-tijdperk en de moeizame pogingen tot samenwerking aan het begin van het Biden-tijdperk, het trans-Atlantische bondgenootschap daadwerkelijk nieuw leven in? Op militair niveau kan daar weinig twijfel over bestaan. De felle herbewapening tegen Rusland, de stationering van nieuwe troepen in Oost- en Zuidoost-Europa – dit alles gebeurt grotendeels in NAVO-verband; de EU, die de afgelopen jaren herhaaldelijk had verkondigd dat zij ook militair naar “strategische autonomie” streefde, levert wapens aan Oekraïne, maar is verder niet aanwezig met eigen troepen. In het “Strategisch Kompas”, het nieuwe strategiedocument van de EU dat op 21 maart formeel door de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie van de Unie is goedgekeurd, wordt dan ook herhaaldelijk uitdrukkelijk gesteld dat “het fundament van de collectieve defensie” van de lidstaten van de EU niet het EU-leger is en blijft, waarop al jaren keer op keer een beroep wordt gedaan, of een conceptueel iets ruimer “leger van de Europeanen”, maar de NAVO, de trans-Atlantische militaire macht. Op militair vlak is de situatie duidelijk: het relevante kader is de alliantie met de VS.

Verdiepen van de handelsbetrekkingen

Maar hoe zit het aan de economische basis, waar de EU zich onafhankelijk heeft gevormd, waar zij altijd heeft geconcurreerd met de Verenigde Staten? Ondanks alle concurrentie blijft de economische basis van de trans-Atlantische banden stabiel, ook al zijn de betrekkingen met China in de afgelopen jaren steeds belangrijker geworden. De Volksrepubliek is nu de grootste handelspartner van Duitsland en de EU wat de handel in goederen betreft. Wanneer echter ook de handel in diensten wordt meegerekend, blijven de Verenigde Staten aan de leiding. Als we kijken naar de bedragen die door ondernemingen uit Duitsland en de EU op welk continent en in welk land zijn geïnvesteerd, zien we dat het zwaartepunt nog steeds duidelijk in de VS ligt. Nergens hebben Duitse bedrijven zoveel kapitaal geïnvesteerd als daar: de directe en indirecte investeringen in de Verenigde Staten bedroegen in 2019 391 miljard euro volgens statistieken van de Bundesbank; in China daarentegen bedroegen ze slechts 90 miljard euro, ondanks alle stijgingen. De EU raamt de investeringen van bedrijven uit haar lidstaten in de VS op 2,16 biljoen euro, die in China slechts op iets minder dan 200 miljard euro. Natuurlijk moet er rekening mee worden gehouden dat de economische betrekkingen met de bloeiende Chinese markt blijven snel groeien.

Het is al lang duidelijk dat de oorlog in Oekraïne ingrijpende gevolgen zal hebben voor de economie van Duitsland en de EU, en niet alleen voor de energiesector, die volledig van Rusland moet worden losgekoppeld. Talrijke bedrijven, van Deutsche Telekom tot Deutsche Bank, hebben intussen aangekondigd dat ze zich volledig uit Rusland zullen terugtrekken. Zij die blijven – waaronder detailhandelsgroepen zoals Metro of Auchan uit Frankrijk – staan onder grote druk. De economische expansie richting het oosten, die van oudsher van groot belang is voor met name de Duitse economie, heeft na de eerste golf van sancties in 2014 nu een tweede bittere klap gekregen, waar zij waarschijnlijk niet van zal herstellen. Dit verzwakt niet alleen de economie van de EU ten opzichte van de Amerikaanse concurrentie, die altijd minder op Rusland gericht is geweest; het zal waarschijnlijk ook leiden tot het zoeken naar nieuwe expansiemogelijkheden. Zoals Lars-Hendrik Röller, die van 2011 tot 2021 topadviseur economie van de Duitse bondskanselier Angela Merkel was, onlangs opmerkte, moet echter rekening worden gehouden met de “geopolitieke risico’s” van vandaag: bij het zakendoen met China, de markt van de toekomst, is voorzichtigheid geboden – want het conflict met de Volksrepubliek kan vroeg of laat tot een hoogtepunt komen dat veel weg heeft van het conflict met Rusland. Gezien het grote belang dat de handel met China nu al heeft voor bijvoorbeeld de Duitse auto-industrie, adviseerde Röller “dergelijke grote afhankelijkheden te vermijden”. “De juiste reactie op de huidige ontwikkelingen”, verklaarde hij, is niet een run op China, maar “een nieuwe handelsovereenkomst met de VS”.

De EU raamt de investeringen van bedrijven uit haar lidstaten in de VS op 2,16 biljoen euro, die in China slechts op iets minder dan 200 miljard euro.

De gedachtegang van Röller, die door velen wordt gedeeld, komt neer op een hernieuwde verdieping van het trans-Atlantisch bondgenootschap, ook op economisch vlak. De Verenigde Staten van hun kant maken zich momenteel economisch klaar voor de grote machtsstrijd tegen China. Daartoe heeft de regering-Biden investeringsprogramma’s van enorme omvang gelanceerd. In november keurde Washington een infrastructuurprogramma van 1,2 biljoen dollar goed om wegen en bruggen, telefoon- en internetinfrastructuur en nog veel meer in de VS te moderniseren: verouderde autowegen, ontoereikende internetverbindingen en dergelijke veroorzaken elk jaar verliezen van meerdere honderden miljarden, die men zich niet langer kan veroorloven in het licht van de rivaliteit met de Volksrepubliek. Deze week heeft de Senaat nog een programma van 52 miljard dollar goedgekeurd om de halfgeleiderproductie te stimuleren en nu hoopt men op een “ja” van het Huis van Afgevaardigden. Slechts ongeveer twaalf procent van alle chips wordt nog in de Verenigde Staten geproduceerd; twee decennia geleden was dat nog ongeveer veertig procent. Dat aandeel moet nu weer aanzienlijk worden verhoogd. Het idee, zo verklaarde woordvoerster Jennifer Psaki van het Witte Huis na de stemming in de Senaat, is om “onze toeleveringsketens te versterken, meer in Amerika te produceren” – “en China en de rest van de wereld de komende decennia de loef af te steken”.

Europa kan in dit verband een belangrijke rol spelen, aldus een uitgebreide analyse die onlangs is gepubliceerd door de American Chamber of Commerce to the EU (AmCham EU), de U.S. Chamber of Commerce, de Johns Hopkins School of Advanced International Studies uit Baltimore en het Transatlantic Leadership Network met hoofdkantoor in Washington. De auteurs van de studie hebben in het bijzonder gekeken naar het belang van Europese staten – niet alleen de EU – voor de Amerikaanse economie. Een van de uitkomsten: 59 procent van alle Amerikaanse buitenlandse investeringen (cijfers uit 2020) is geïnvesteerd in Europa, vier keer zoveel als in de bloeiende regio Azië-Stille Oceaan; alleen al in het VK hebben VS-bedrijven 890 miljard dollar geïnvesteerd, vergeleken met slechts 124 miljard dollar in China. Filialen van VS-bedrijven in Europa produceerden onlangs bijna 50 procent van de output van alle Amerikaanse bedrijven wereldwijd buiten de VS; in 2019 lag de output van VS-bedrijven in Europa met 686 miljard dollar een stuk hoger dan de output van Amerikaanse bedrijven in respectievelijk Azië-Stille Oceaan (396 miljard dollar) en China (81 miljard dollar). Omgekeerd was 64 procent van alle buitenlandse investeringen in de VS afkomstig van het Europese continent. De buitengewone intensiteit en rentabiliteit van de trans-Atlantische economische betrekkingen, zo concludeerden de auteurs van de studie, is overduidelijk.

Geo-economische basis

Daniel S. Hamilton, een deskundige aan het Brookings Institution en een van de twee auteurs, oordeelde medio maart: “Noord-Amerika en Europa zijn niet alleen met elkaar verbonden door het defensieverbond van de NAVO; de twee zijden van de Noord-Atlantische Oceaan blijven elkaars belangrijkste economische partner en hun geo-economische basis.” De oorlog in Oekraïne biedt nu de kans om deze “geo-economische basis” weer onder de aandacht te brengen, te benutten en vervolgens ook weer gericht te versterken. Op basis daarvan zouden de trans-Atlantische staten Poetin kunnen “isoleren en bestraffen”. Dankzij de krachtige trans-Atlantische economie zijn zij immers “veel beter bestand tegen de pijn van sancties dan de Russische economie”. Afgezien daarvan zouden zij dan ook samen de “uitdagingen van China” het hoofd kunnen bieden en zich zo, zij aan zij, doen gelden in de mondiale rivaliteit. Het feit dat de economieën aan beide zijden van de Atlantische Oceaan weer snel groeien na hun inzinkingen tijdens de Covid-19-pandemie draagt hier aan bij. Als “geo-economische basis” voor de eigen machtsontwikkeling is de trans-Atlantische economische samenwerking het centrale recept voor succes in de toekomst, vooral voor de VS.

59 procent van alle Amerikaanse buitenlandse investeringen is geïnvesteerd in Europa, vier keer zoveel als in de bloeiende regio Azië-Stille Oceaan.

De regering-Biden is al lang bezig om deze samenwerking te consolideren en uit te breiden. Een voorbeeld hiervan is de EU-US Trade and Technology Council (TTC), een door de VS-regering en de Europese Commissie opgericht samenwerkingsorgaan dat op 29 september 2021 zijn inaugurele vergadering hield in de oude Amerikaanse industriestad Pittsburgh. Het is de bedoeling de weg te effenen voor nauwe samenwerking op belangrijke gebieden – van het ontwerpen van toeleveringsketens tot kunstmatige intelligentie en klimaattechnologieën. Een centraal element: beide partijen willen in de TTC gemeenschappelijke normen en standaarden vaststellen voor belangrijke hightechindustrieën. Wie de normen vaststelt, heeft immers een voorsprong op de concurrentie – en indien de trans-Atlantische mogendheden erin slagen deze voorsprong op de Chinese industrie veilig te stellen, zullen zij een betere kans hebben om te zegevieren in de felle mondiale concurrentie in de strategisch belangrijke hightechindustrieën.

Ook klimaatnormen kunnen hierbij zeer nuttig zijn. EU-commissaris voor handel Valdis Dombrovskis kondigde bij de start van de TTC aan dat er aan trans-Atlantische handelsregels wordt gewerkt om de markttoegang te beperken voor bedrijven “die niet voldoen aan de normen voor een lage CO2-uitstoot”. Onvervalst milieubewustzijn? Natuurlijk: VS-president Biden becommentarieerde het plan en zei dat het zou kunnen slagen in het weren van “vuil staal uit landen als China”. De politieke nadruk lag hierbij uiteraard niet op “vuil” maar op “China”. Tyson Barker, een technologiedeskundige bij de Duitse Raad voor Buitenlandse Betrekkingen (DGAP) die eerder onder meer als consultant voor het Amerikaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft gewerkt, was enthousiast: het TTC vormt volgens hem de kern van een “Euro-Atlantische technologiealliantie” en bezit de ingrediënten van een “geheime G2 voor technologiebeheer” wereldwijd. Pardon: “voor democratisch technologiebeheer”, zo formuleerde Barker het natuurlijk. Het gaat er tenslotte om ons van China te onderscheiden.

Koerscorrecties in de energiesector

De regering-Biden heeft reeds lang geleden de koers uitgezet voor de uitbreiding van de “geo-economische basis” van de Verenigde Staten, maar de oorlog in Oekraïne biedt de kans om er in sommige opzichten een schepje bovenop te doen en zelfs bepaalde koerscorrecties door te drukken. Het bekendste voorbeeld: de energiesector, waar de EU en vooral Duitsland decennialang nauw met Rusland hebben samengewerkt. Denk maar aan het grote aandeel van Russisch aardgas in de gasinvoer van de EU tot nu toe of aan de aardgaspijpleidingen Nord Stream 1 en Nord Stream 2, die als basis – of moeten we zeggen “geo-economische basis”? – hadden kunnen dienen voor een nauwere Duits-Russische samenwerking en daarmee ook voor een van de VS onafhankelijk buitenlands beleid. Daarom zijn juist deze pijpleidingen altijd een doorn in het oog van Washington geweest. Het feit dat Berlijn tegen de achtergrond van de oorlog in Oekraïne en de volkomen ongecontroleerde escalatie van de machtsstrijd tegen Moskou niet langer kon vasthouden aan de traditionele Duits-Russische aardgassamenwerking, dat het ermee moest instemmen de aardgasinvoer uit Rusland zo snel mogelijk tot nul terug te brengen, berooft de Bondsrepubliek van een tegenwicht voor de trans-Atlantische banden.

Tegelijkertijd openen zich in Europa de deuren voor de Amerikaanse lng-sector. Niet dat deze deuren tot nu toe gesloten zijn geweest: sinds een deal tussen de regering-Trump en de Europese Commissie in juli 2018 is de export van vloeibaar aardgas uit de VS naar de EU gestaag toegenomen. Volgens gegevens van de EU is hun aandeel in de totale lng-invoer van de Unie gestegen van ongeveer 16 procent in 2019 tot 22 procent in 2020 en 28 procent in 2021. Ten minste sinds de herfst van vorig jaar zouden de EU-landen, die toen begonnen te jammeren over een dreigend tekort aan aardgas, vermoedelijk bereid zijn geweest nog grotere hoeveelheden te kopen – als ze die hadden kunnen krijgen: omdat vloeibaar aardgas in Azië tegen hogere prijzen kan worden verkocht, gingen Amerikaanse tankers meestal daarheen. Pas toen de prijzen voor vloeibaar aardgas in Europa het Aziatische niveau bereikten, kwam het “freedom gas” plotseling in grotere hoeveelheden aan de Europese kusten aan.

In dit verband is ook de overeenkomst inzake vloeibaar aardgas die op 25 maart 2022 is gesloten tussen VS-president Biden en Europese Commissievoorzitster von der Leyen veelzeggend. Deze voorziet in eerste instantie in de levering van nog eens 15 miljard kubieke meter vloeibaar aardgas dit jaar; de grondstof hoeft alleen niet uit de Verenigde Staten te komen – als dat niet het geval is, omdat “freedom gas” in Azië meer winst oplevert, wil Washington Brussel helpen zich uit andere landen te bevoorraden. Bovendien verbindt de EU zich ertoe om tot ten minste 2030 jaarlijks 50 miljard kubieke meter vloeibaar aardgas uit de VS te kopen. Dit is geen leveringsgarantie, maar een afnamegarantie: als “freedom gas” in Azië duurder blijft, zal het in de toekomst waarschijnlijk ook daar worden verkocht. De EU zal dus aanzienlijk moeten bijbetalen. De afnamegarantie is echter uiterst nuttig voor de Amerikaanse fracking-industrie: Het vermindert de verkooprisico’s die verbonden zijn aan de exploitatie van nieuwe fracking-velden in de VS.

Amerikaanse wapens

Nog een gevolg van de oorlog in Oekraïne: het wordt nu al duidelijk dat de nieuwe wapenopbouw waarmee het Westen op de wapenwedloop reageert, tot een verdere versterking van de Amerikaanse wapenindustrie zal leiden. Laatstgenoemde profiteert hoe dan ook van de voortdurende stijging van de militaire begroting van de VS, die in het begrotingsjaar 2023 naar verwachting opnieuw zal stijgen – met ongeveer vier procent tot zo’n 813 miljard dollar volgens het plan dat de regering-Biden deze week heeft gepresenteerd. Dit zou waarschijnlijk de grootste militaire begroting zijn in tijden dat de VS niet rechtstreeks bij een grote oorlog betrokken is. Volgens de VS is de prioriteit de bewapening tegen China; de uitgaven voor de militarisering van de ruimte zullen bijzonder sterk toenemen. De Amerikaanse wapenproducenten die hiervan profiteren, hebben de laatste jaren ook kunnen rekenen op een bloeiende export. Volgens statistieken van het in Stockholm gevestigde onderzoeksinstituut SIPRI is het aandeel van de VS in de wereldwijde wapenexport onlangs gestegen van 32 procent (2012 tot 2016) tot 39 procent (2017 tot 2021). Dat is twee keer zo groot als het aandeel van de nummer twee, Rusland – 19 procent – en aanzienlijk groter dan het aandeel van de zes grootste wapenexporteurs van West-Europa (Frankrijk, Duitsland, Italië, het VK, Spanje en Nederland), dat op zijn beurt 25,9 procent bedroeg.

Volgens de VS is de prioriteit de bewapening tegen China; de uitgaven voor de militarisering van de ruimte zullen bijzonder sterk toenemen.

In deze context onthult de wapenexport van de VS veelzeggende verschuivingen. De meeste verkopen (43 procent) gaan nog steeds naar het Nabije en Midden-Oosten en dus als het ware naar het belangrijkste conflictgebied van de afgelopen drie decennia; Saoedi-Arabië alleen al nam bijna een kwart van de totale VS-export van oorlogsmaterieel af. De wapenproducenten in de VS hebben de laatste tijd echter bijzonder hoge groeipercentages kunnen realiseren in de context van de escalerende machtsstrijd van het Westen tegen China en Rusland. Tegenover China bewapenen zij bijvoorbeeld Zuid-Korea (+ 66 procent), maar ook Australië (+ 78 procent) en Japan (+ 173 procent). Ook de machtsstrijd tegen Rusland is voor hen de moeite waard: de bewapening van Europa, die sinds de escalatie van het Oekraïne-conflict in 2014 is opgevoerd en in de NAVO-doelstelling van twee procent is verankerd, heeft de wapenexport van de VS naar het continent verdubbeld tot een aandeel van ongeveer 18 procent.

Dit laatste is economisch gezien niet onbelangrijk voor de Amerikaanse industrie; de beginnende wereldwijde politieke neergang van de Verenigde Staten is nu immers ook merkbaar in het feit dat sommige naaste bondgenoten en trouwe defensieklanten hun heil elders beginnen te zoeken. Zo breiden de Verenigde Arabische Emiraten en Turkije, die in respectievelijk 2012 en 2016 nog de tweede en de derde grootste afnemer van Amerikaans militair materieel waren, hun samenwerking met Rusland en China uit en beginnen zij ook daar op grotere schaal wapens aan te kopen. Ankara bijvoorbeeld bestelt een S-400 raketafweersysteem van Rusland en heeft het zelfs aanvaard dat Turkse bedrijven worden uitgesloten van de productie en aankoop van F-35-gevechtsvliegtuigen, hoewel het hoopt de Amerikaanse toestellen – stealthbommenwerpers van de nieuwste, vijfde generatie – vroeg of laat toch nog te ontvangen.

De beginnende wereldwijde politieke neergang van de Verenigde Staten is nu immers ook merkbaar in het feit dat sommige naaste bondgenoten en trouwe defensieklanten hun heil elders beginnen te zoeken.

De Verenigde Arabische Emiraten daarentegen hebben eind 2021 de onderhandelingen over de aankoop van 50 F-35-vliegtuigen stopgezet ­omdat Washington, onder meer woedend over de nauwe samenwerking tussen Abu Dhabi en Huawei, te veel beperkingen wilde opleggen aan de levering ervan. Bovendien hebben de Emiraten aangekondigd dat zij voor het eerst een Chinees militair vliegtuig zullen kopen – twaalf exemplaren van het L-15-trainingstoestel. Turkije en de Emiraten zijn van hun vroegere topposities op de ranglijst van Amerikaanse defensieklanten inmiddels ver naar beneden gezakt.

De recente wapenopbouw in Europa kan deze verliezen voor de Amerikaanse wapenproducenten waarschijnlijk gemakkelijk opvullen. De verdubbeling van de Europese wapeninvoer uit de Verenigde Staten is voor een belangrijk deel te danken aan de aankoop van F-35-gevechtsvliegtuigen. Militaire vliegtuigen zijn volgens SIPRI goed voor 62 procent van de Amerikaanse wapenexport in de jaren van 2017 tot 2021; Europa speelt hierin een belangrijke rol: het VK, Noorwegen en Nederland hebben in die periode van vijf jaar 71 F-35’s gekocht. In 2020 en 2021 kwamen er orders bij uit Finland (64 stuks), Zwitserland (36 stuks) en Polen (32 stuks), waardoor de toekomstige exportwinsten van de VS veiliggesteld zijn. Duitsland zal nu ook 35 dure exemplaren van de stealthvliegtuigen aanschaffen uit de nieuwe “bijzondere activa” van de Bundeswehr ter waarde van 100 miljard euro. Zelfs daarbuiten zullen niet alleen de Duitse “bijzondere activa” maar ook de algemene bewapeningsinspanningen in Europa waarschijnlijk leiden tot nieuwe orders bij Amerikaanse wapenproducenten. Dit draagt op zijn beurt bij tot de versterking van de trans-Atlantische integratie van de EU – en wel op twee niveaus: zowel op militair gebied als op het gebied van de “geo-economische basis” en haar wapenindustrie.

Jörg Kronauer schreef voor het laatst in deze rubriek in Junge Welt, nummer van 26/27 februari over de geschiedenis van de uitbreiding van de NAVO richting het Oosten.