Artikels

Staat en oligarchie in Oekraïne

Volodymyr Ishchenko

—22 juni 2022

De Minskakkoorden veronderstelden de erkenning van aanzienlijk meer politieke diversiteit in Oekraïne. Maar na de Euromaidan-opstand was dit niet meer aanvaardbaar.

De focus van uw onderzoek lag op de transformaties die zich in het Oekraïense politieke veld hebben voorgedaan sinds de Maidanopstand van 2014. Wat voor soort breuk was dit? Welke nieuwe krachten zijn op het toneel verschenen en wat is er gebeurd met de oude?

Volodymyr Ishchenko. De Euromaidanopstand was geen breuk in de zin van een sociale revolutie. Sommige kenmerken ervan hadden we al gezien bij andere opstanden na de instorting van de Sovjet-Unie en ook in de Arabische Lente van 2011.1 Die omwentelingen veroorzaakten geen fundamentele sociale veranderingen in de klassenstructuur, zelfs niet in de politieke structuur van de staat. Integendeel, die mobilisaties hielpen de elites te vervangen, hoewel die nieuwe elites in feite facties van dezelfde klasse waren. De Maidanrevoluties in Oekraïne — waarvan de Euromaidanopstand van 2014 de laatste was van de drie — kunnen daarmee vergeleken worden.

Eigenlijk zijn dit gebrekkige revoluties: ze verlenen revolutionaire legitimiteit die vervolgens gekaapt kan worden door bepaalde actoren die niet echt de belangen van de revolutionaire deelnemers vertegenwoordigen. De Euromaidanopstand was in handen gekomen van verschillende actoren, die allemaal aan de opstand hadden deelgenomen en meegewerkt hadden aan het succes ervan. Maar zij waren bij lange na niet representatief voor alle betrokkenen, noch voor de beweegredenen die de gewone Oekraïners ertoe hadden aangezet om de opstand te steunen. In die zin heeft de Euromaidanopstand, als reactie op de crisis van de politieke vertegenwoordiging na de Sovjet-Unie, die crisis ook gereproduceerd en verdiept.

De meeste van die actoren kwamen uit de traditionele oppositiepartijen, vertegenwoordigd door onder meer Petro Porosjenko, die in 2014 president van Oekraïne werd. Die oligarchenpartijen waren opgebouwd rond een ‘grote figuur’, op basis van patroon/klant-verhoudingen: bij gebrek aan enig ander model, reproduceerden zij de slechtste eigenschappen van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU) — streng paternalisme, passiviteit van het volk — zonder het ‘moderniteitsproject’ dat diende om haar beleid te legitimeren.

Een andere kleinere, maar zeer belangrijke speler was het blok van op het Westen georiënteerde ngo’s en media-organisaties, die meer opereerden als professionele ondernemingen dan dat ze de gemeenschap mobiliseerden. Het leeuwendeel van hun budgetten kwam overigens van westerse donateurs. Zij creëerden het beeld van de Euromaidanopstand dat werd verspreid onder het internationale publiek; en het waren in eerste instantie zij die beweerden dat het ging om een democratische revolutie die de burgerlijke identiteit en de diversiteit van het Oekraïense volk vertegenwoordigde tegenover een autoritaire regering. Zij werden sterker, in tegenstelling tot de Oekraïense staat die verzwakte. Het land werd eerst ontwricht door de opstand om vervolgens nog verder in het slop te geraken door de Russische annexatie van de Krim en de door Moskou gesteunde separatistische opstand in de Donbas én doordat Oekraïne zelf afhankelijker werd van het Westen.

De Maidanrevoluties waren geen sociale revoluties, maar mobilisaties die de vervanging van de elites door andere elites hebben mogelijk gemaakt.

Daarnaast waren er de extreemrechtse groepen — Svoboda, Rechtse Sector, de Azovbeweging — waarvan de leden, in tegenstelling tot de ngo’s, waren georganiseerd als politieke militanten. Die groepen hadden een goed uitgewerkte ideologie, gebaseerd op radicale interpretaties van het Oekraïense nationalisme, met relatief sterke lokale partijcellen en mobilisaties op straat. Dankzij de gewelddadige radicalisering van de Euromaidanopstand en vervolgens de oorlog in de Donbas waren die extreemrechtse partijen gewapend en konden zij een gewelddadige bedreiging vormen voor de regering.2 Toen de Oekraïense staat verzwakte en zijn monopolie op geweld verloor, namen de rechtse groeperingen de teugels over. Ook de westerse staten en internationale organisaties kregen almaar meer invloed, zowel onrechtstreeks — via de financiering van de organisaties van het maatschappelijk middenveld, zoals de ngo’s, en rechtstreeks door hen te overladen met krediet en militaire hulp tegen Rusland en politieke steun. Dat waren de vier belangrijkste actoren die sterker werden na de Euromaidanopstand: de oligarchenoppositie, de ngo’s, extreemrechts en de as Washington-Brussel.

En de verliezers?

Dat waren in de eerste plaats de delen van de Oekraïense elite — laten we hen in Weberiaanse zin politieke kapitalisten noemen: zij maakten gebruik van de politieke mogelijkheden voor winstbejag die hun positie hen bood en waren georganiseerd in de Partij van de Regio’s, die achter Viktor Janoekovitsj stond. Na de Euromaidanopstand viel de partij uiteen. Die oligarchen werden politiek gereorganiseerd, maar behielden wel de controle over enkele cruciale sectoren van de Oekraïense economie, waardoor de Forbes-lijst van de rijkste mensen in Oekraïne verbazingwekkend stabiel bleef. Voor en na de Euromaidanrevolutie was Porosjenko de enige in de top tien die een carrièreswitch maakte, wat erop wees dat de manier waarop de economie functioneerde aan weinig verandering onderhevig was.

De andere belangrijke speler die aan het kortste eind trok was de Communistische Partij van Oekraïne (KPU), en links in het algemeen. Maar in het bijzonder de communisten werden in 2015 het slachtoffer van de nieuwe wetten voor de afschaffing van de restanten van de Sovjet-Unie en boudweg verboden. Die wetten vormden de wettelijke grond voor de opschorting van de activiteiten van de KPU en ook van enkele marginale communistische partijen. In 2012 behaalde de KPU 13 % van de stemmen en had ze dus een aanzienlijk aandeel in de Oekraïense politiek. Door het verlies van hun electorale bolwerken op de Krim en in de Donbas geraakten zij in 2014 niet in het parlement. Het jaar erop verdwenen ze van het toneel.

Sorry, dit artikel is alleen voor leden. Inschrijven of Login als u al een account hebt.