Deze keer is het zover: Duitsland is weer een westerse grootmacht zoals alle andere. De heersende klasse zat lang gevangen in historische scrupules. Dat gewetensbezwaar belette haar Europa op een andere manier te domineren dan via begrotingsdiscipline en handelsoverschotten. Nu ze zich daarvan bevrijd heeft, voelt ze zich geroepen tot de ontwikkeling van een zuiver nationale ambitie: de opbouw van ‘het krachtigste conventionele leger van Europa’.

Die prioriteit werd door kanselier Friedrich Merz al in zijn eerste toespraak in de Bondsdag (14 mei 2025) luidkeels verkondigd. Deze Bundeswehr ‘klaar voor de oorlog’, zoals minister van Defensie Boris Pistorius het zo graag uitdrukt, dient een drievoudig doel: economisch, militair en strategisch. Ze moet een wankelend industrieel apparaat weer op gang trekken; de noordelijke en oostelijke randgebieden van Europa beschermen tegen Rusland; en – in overleg met Washington – het Europese leiderschap van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) aan Duitsland overdragen.

‘We zijn niet in oorlog, maar we zijn ook niet meer in vrede,’ ¹ vatte de Merz het samen. En de cijfers bewijzen het: wat militaire uitgaven betreft stond Duitsland in 2025 met 114 miljard euro aan defensieverplichtingen op de vierde plaats wereldwijd. Het nestelde zich op die plaats na de Verenigde Staten (954 miljard), China (336 miljard) en Rusland (190 miljard). Dankzij financiële middelen die op het continent hun gelijke niet kennen, zal Berlijn tegen het einde van dit decennium meer aan bewapening uitgeven dan Londen en Parijs samen. De combinatie van economische en conventionele militaire suprematie destabiliseert de Europese veiligheidsarchitectuur die aan het einde van de Koude Oorlog werd opgebouwd. Daardoor wordt een diepgaand onevenwicht blootgelegd. Dit spanningsveld kan niet langer verborgen worden gehouden door het schijnbeeld van de Europese integratie of de mythe van het ‘Frans-Duitse duo’. Zeker, onder druk van zijn internationale verplichtingen is Duitsland voor zijn strategische afschrikking nog steeds afhankelijk van de Amerikaanse nucleaire capaciteiten en, als het door Emmanuel Macron aangegane partnerschap vruchten afwerpt, ook van de Franse. Maar het tijdperk waarin de Bondsrepubliek beperkt bleef tot de rol van ‘civiele macht’, zonder militaire autonomie, is voorbij.

Nu de Bondsrepubliek Duitsland zich heeft ontdaan van haar historische scrupules, probeert ze zich voortaan op het Oude Continent te doen gelden via een weg die ze zichzelf al 80 jaar heeft verboden: militaire suprematie.

‘In een tijdperk waarin de politiek van de grootmachten opnieuw de boventoon voert,’ zo legde de regeringsleider uit, ‘moet Duitsland zijn eigen weg inslaan.’ ²Afgelopen voorjaar bracht historica Liana Fix de kanselarij in verlegenheid door de ‘gevaren van de Duitse macht’ uiteen te zetten. Ze schetste de terugkeer van continentale rivaliteiten en verdeeldheid, met name met Frankrijk en Polen en het risico dat extreemrechts, dat de peilingen leidt, op een dag de scepter kan zwaaien over een land dat inmiddels overbewapend is. ³ Nu al zien we duidelijke tekenen van die verschuiving. Denk aan het onbeschaamde industriële nationalisme in de defensiesector (zie ‘Rheinmetall op volle toeren’), en aan de Europese vrijhandelsakkoorden met de Zuidelijke Gemeenschappelijke Markt (Mercosur) en India. Die worden stuk voor stuk door Duitse belangen gedicteerd. Op douanegebied, en volledig in overeenstemming met de wensen van Berlijn, komt daar de capitulatie van Ursula von der Leyen bij ten opzichte van de Verenigde Staten. Dit alles gebeurt tot grote ergernis van Duitslands Franse buur, die zich er niettemin toch bij neerlegt.

Om dit nieuwe hoofdstuk van de Duitse staatssoevereiniteit te openen was een bondskanselier- zakenbankier nodig die, minder dan zijn voorgangers, gehinderd werd door de berouwvolle terughoudendheid van de naoorlogse diplomatieke cultuur. Hij werd ook geconfronteerd met een buitengewone situatie. De ‘Zeitenwende’ – de historische wending die Olaf Scholz aankondigde na de Russische inval in Oekraïne – kreeg pas drie jaar later, begin 2025, echt vorm. Dat gebeurde toen drie crises samenvielen.

Het internationaal recht naleven is niet langer een voorwaarde voor het Duitse buitenlandse beleid.

Ten eerste was er de dreiging van een industriële recessie, veroorzaakt door de Chinese concurrentie, de stijgende energieprijzen en de door de Amerikaanse president Donald Trump vastgestelde invoerheffingen. 

Vervolgens kwam het schrikbeeld van een escalatie met Rusland, als gevolg van de toenemende betrokkenheid van Berlijn aan de zijde van Oekraïne. Net als in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk is de financiële en militaire steun aan Kiev een soort seculiere religie voor de elites geworden. Bij een bevolking die sterk doordrongen is van pacifisme, vooral in het oosten van het land, zaait de Federale Inlichtingendienst (BND), onder leiding van de voormalige Duitse ambassadeur in Oekraïne, angst: ‘De grens tussen vrede en oorlog vervaagt’, zegt hij, en de situatie ‘kan op elk moment ontaarden in een gewelddadige confrontatie.’ ⁴ 

Ten slotte is er de angst voor een terugtrekking van de Amerikanen. De Amerikaanse vicepresident James David (‘J. D.’) Vance verbijsterde op 14 februari 2025 de Duitse leidende kringen met dit vooruitzicht tijdens de 61e veiligheidsconferentie van München. Vance hekelde het Europese ‘model’ zo heftig dat de organisator van het evenement in tranen uitbarstte. Uit de chaotische start van Trumps tweede ambtstermijn putten de Rijnlandse elites de overtuiging dat ze in de toekomst minder afhankelijk moeten zijn van de grillen van het Witte Huis; dat ze eigen middelen moet verwerven om Oekraïne te steunen én dat ze koste wat het kost de bevoorrechte gesprekspartner van Washington in Europa moeten blijven. Kortom: ze willen een zelfstandiger vorm van vazallenstatus, gesymboliseerd door een krachtige Bundeswehr die ook de Amerikaanse belangen op het Oude Continent waarborgt. Recessie, Rusland en de Amerikaanse terugtrekking – de regering gokt erop deze drie vliegen in één klap te slaan met grootschalige herbewapening.

Het tijdperk waarin Duitsland zich beperkte tot de rol van ‘civiele macht’, zonder militaire autonomie, is voorbij.

Berlijns militaire ommekeer gaat gepaard met een andere aardverschuiving: het steeds openlijker loslaten van het internationaal recht, dat het Duitse buitenlandse beleid voorheen absoluut beheerste. Een jaar na de toespraak van Vance in München, lieten Boris Pistorius, Johann Wadephul en Markus Söder – respectievelijk minister van Defensie, van Buitenlandse Zaken en minister-president van Beieren – een donderend applaus weerklinken voor Marco Rubio, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken. Die was op zijn beurt in München uitgenodigd. Het was een een ovatie tegen de internationale instellingen. Rubio had immers zojuist zowel de Verenigde Naties (VN) belasterd, als de door Trump bedachte (en voorgezeten) ‘Vredesraad’ verheerlijkt én de omvorming van Gaza tot een kolonie van die raad bekrachtigd. Merz, die drie dagen na de Israëlisch-Amerikaanse aanval op Iran (waarvan hij niet op de hoogte was gesteld) in het Witte Huis werd ontvangen, keurde deze schending van het VN-Handvest goed. Zijn minister van Buitenlandse Zaken, Wadephul, verduidelijkte met betrekking tot Teheran dat ‘een dergelijk regime zich nauwelijks kan beroepen op het internationaal recht.’ ⁵

Berlijn, wereldwijde scheidsrechter van de deugd? De leiders in Berlijn menen aanspraak te mogen maken op deze bijzondere morele bevoegdheid. Ze denken dat ze lang genoeg hebben stilgestaan bij hun gruwelijk verleden en dat ze hun vreselijke geschiedenis ondertussen zo goed hebben verwerkt dat ze vandaag anderen de les mogen spellen. ⁶ Zeventig jaar na de Kristallnacht van 1938, verklaarde Angela Merkel op 18 maart 2008 in de Knesset plotseling dat ‘de veiligheid van Israël deel [uitmaakt] van de Duitse staatsraison’. Ze institutionaliseerde de onvoorwaardelijke steun aan een van de landen die het vaakst de VN-resoluties hebben geschonden. Sinds 7 oktober 2023 heeft Berlijn de door Tel Aviv gepleegde misdaden tegen de menselijkheid gesteund, uitspraken van het Internationaal Gerechtshof verworpen, ontwikkelingshulp aan landen die Palestina steunen stopgezet en zelfs het bombarderen van scholen en ziekenhuizen in de Gazastrook gerechtvaardigd. Het deed dat via de stem van zijn voormalige (groene) minister van Buitenlandse Zaken, Annalena Baerbock.

Het is ironisch dat deze schending van de Grondwetbeginselen gerechtvaardigd wordt in naam van een nationale identiteit die in de jaren negentig werd opgebouwd rond de herinnering aan de genocide. Destijds heerste er een vastberaden overtuiging die werd verwoord door bondskanselier Helmut Kohl in zijn toespraak tot de wereldregeringen op 3 oktober 1990,. Op de dag van de hereniging van de twee Duitslanden zei hij dat er ‘in de toekomst alleen nog maar vrede zal voortkomen uit de Duitse bodem.’ De Britse premier Margaret Thatcher had zich overigens tegen deze hereniging uitgesproken en François Mitterrand had de Duitse hereniging in 1979 al bestempeld als ‘noch wenselijk, noch mogelijk’. Zij vonden dat de heropkomst van een dergelijke economische, politieke en demografische macht in het hart van Europa het strategische evenwicht onvermijdelijk verstoren. Toen de hereniging een feit was, stelde de voormalige Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur Zbigniew Brzeziński dat ‘Duitsland nu in staat is om zijn eigen visie op de toekomst van Europa naar voren te brengen .’ ⁷ Die visie, geïnspireerd door Washington, ging uit van een uitbreiding van de Europese Gemeenschap én van de NAVO naar de landen van het voormalige Oostblok. Die landen hadden zich inmiddels voor het merendeel Atlantisch georiënteerd.

Recessie, Rusland, Amerikaanse terugtrekking: de regering gokt erop dat één en dezelfde oplossing, namelijk grootschalige herbewapening, deze drie bedreigingen zal afwenden.

Duitsland sloot al snel vrede met Polen en zette zich in voor het EU-lidmaatschap van de Midden-Europese landen. Die staten werden vervolgens omgevormd tot een productienetwerk voor Volkswagen en DaimlerChrysler. Vanaf het midden van de jaren negentig breidde de Duitse invloed zich uit van de Baltische staten tot Kroatië, en van Frankrijk tot Oekraïne. Daarmee duwde Berlijn Parijs geleidelijk naar de achtergrond als het nieuwe Europese zwaartepunt.

‘Het is in het belang van de Verenigde Staten om de dominante positie van Duitsland in het Atlantische Europa te benutten,’ merkte de invloedrijke strateeg Zbigniew Brzeziński destijds op. Het Duitse project stond haaks op de Franse droom van een grotere Europese autonomie, los van de VS. Dertig jaar later trekt het het Duitse model aan het langste eind…

Duitsland huisvest nu al het hoofdkwartier van de Amerikaanse strijdkrachten in Europa. Zodra de Bundeswehr weer helemaal is opgebouwd, zal het klaar zijn om de rol van zijn beschermheer over te nemen en Rusland in bedwang te houden, of zelfs te bestrijden. Die komende oorlog vormt de ruggengraat van de Duitse nationale veiligheidsstrategie die in juni 2023 werd gepubliceerd. Generaal Carsten Breuer, stafchef van het Duitse leger (zijn voorganger werd in 2023 ontslagen omdat hij twijfelde aan de Oekraïense overwinning), vindt dat Duitsland de ‘strategisch-bindende factor’ moet vormen tussen de Baltische staten, de landen van Midden- en Oost-Europa, en die van het Westen en het Zuiden. ⁸ Duitsland moet niets minder worden dan de militaire spil van het Oude Continent. Sinds vorig jaar heeft de Bundeswehr haar Panzerbrigade 45 overigens al in Litouwen gestationeerd. In juni dit jaar ondertekenden Berlijn en Warschau al een nieuwe, bilaterale defensieovereenkomst.

Hoe dan ook zal het Duitse scharnierpunt stevig verankerd blijven in een transatlantisch kader. Generaal Breuer is kandidaat-voorzitter van het Militaire Comité van de NAVO. Hij zou in september de leiding kunnen nemen over het hoogste militaire orgaan van de Atlantische Alliantie. ⁹ Tweeënzeventig jaar geleden verwierp Frankrijk nog de Europese Defensiegemeenschap (een plan – nog geen tien jaar na de val van het Derde Rijk – voor een Europees leger onder Amerikaanse controle om een bescheiden Duitse herbewapening te verhullen). Generaal de Gaulles ergste nachtmerrie is terug van weggeweest, en deze keer wordt hij aangestuurd vanuit Berlijn.

Vertaling van Pierre Rimbert “Le retour du refoulé“, Le Monde Diplomatique, september 2026. Lava Media maakt deel uit van Les éditions internationales van Le Monde Diplomatique. Maandelijks publiceren we drie artikelen uit het Franse maandblad in Nederlandse vertaling. Vertaling door Jan Reyniers.

1. ‘Merz: “Wir sind nicht mehr im Frieden”’, Die Zeit, 29 september 2025.
2. Friedrich Merz, ‘How to avert the tragedy of great-power politics’, Foreign Affairs site, 13 februari 2026.
3. Liana Fix, ‘Europe’s next hegemon. The perils of German power’, Foreign Affairs, vol. 105, n° 2, New York, maart-april 2026.
4. Openbare hoorzitting van Martin Jäger voor de parlementaire controleraad (PKGr) van de Bundestag, 13 oktober 2025.
5. Interview met Johann Wadephul op 15 maart 2026 in de uitzending Bericht aus Berlin van de ARD.
6. Jan Werner Müller, Another Country. German Intellectuals, Unification and National Identity, Yale University Press, New Haven, 2000.
7. Zbigniew Brzeziński, Le Grand Échiquier. L’Amérique et le reste du monde, Bayard, Parijs, 1997.
8. The Wall Street Journal, New York, 11 augustus 2026.
9.  Zie ‘Comment ça marche? Les structures de fonctionnement de l’OTAN’ (infografie van Cécile Marin), Manière de voir, no 183, juni-juli 2022.