Na de hittegolf en de megabranden van deze zomer dreigt er een nieuwe plaag: honger. Die zou een andere temperatuur kunnen doen stijgen: die van de bevolkingswoede.

Tussen twee golfslagen op het strand maken golven doorgaans een terugtrekkende beweging. Daar bestaat zelfs een naam voor: de terugloop. Helaas gold deze zomer zo’n terugloop niet voor het klimaat. De opeenvolging van hittegolven leek toen eerder op een overstroming. Met temperaturen boven de 40 °C in gebieden die op bepaalde momenten tot 40% van het Franse vasteland besloegen, veranderde Frankrijk in een vuurzee. Soms ook letterlijk: megabranden, die hun eigen klimaatsysteem creëerden, verwoestten bijna honderdduizend hectare natuur. Dat is nog nooit eerder voorgekomen. In Spanje was het afgebrande gebied bijna tweemaal groter. Heel West-Europa werd getroffen.
‘Gelukkig nadert de herfst!’, stellen de weerberichten ons gerust en de nieuwszenders verheugen zich over de dalende temperaturen. Het ergste lijkt achter de rug en er zou eindelijk een rustige periode aanbreken. Maar wie zo’n analyse maakt, verwart het opgevoerde theaterstuk met de drie hamerslagen die aankondigen dat het doek opgaat… Het stuk is immers nog niet écht begonnen. Naast de stortregens die doorgaans volgen op periodes van extreme hitte, hebben de droogte en de bosbranden een tijdbom ontstoken. De lont brandt, maar is al ingekort door de oorlog die Washington en Tel Aviv tegen Teheran ontketenden, waardoor de Straat van Hormuz werd afgesloten.

De voortekens liegen er niet om. Terwijl het waterpeil van de rivieren daalt, komen er weer rotsen tevoorschijn uit de beddingen van de Elbe, de Donau en de Rijn. Soms onthullen ze jaartallen die er ooit tijdens eerdere ernstige droogtes in werden gegraveerd: 1616, 1746, 1842… Die periodes kenmerkten zich door rampzalige oogsten, torenhoge prijzen en dito tekorten. Vandaar ook de naam die deze opduikende steenmassa’s kregen: ‘ de hongerrotsen’.  ¹
Zowel de Theems als de Po vertoonden ‘voor de maand juli’ de laagste afvoerdebieten ‘op basis van vierendertig jaar metingen,’ aldus het Europese observatorium voor klimaatverandering Copernicus ². In Frankrijk ligt de Seine ‘aan het infuus’. De stroom ontleent voortaan‘de helft van zijn debiet’ aan zijn stuwmeren stroomopwaarts en aan die van zijn zijrivieren in de Champagne en Bourgondië. ³ Veertig procent van de onderzochte kleine waterlopen kampt met onderbrekingen in de watertoevoer en 92 departementen hebben beperkingen opgelegd aan het gebruik van het ‘blauwe goud’. De watercyclus wordt verstoord door de verharding van de bodem en door landbouwpraktijken. Beide factoren bevorderen de afvloeiing en bemoeilijken de aanvulling van de grondwatervoorraden.

De gevolgen van de hittegolf van deze zomer zijn nu al dramatisch voor de landbouwgewassen.

De gevolgen voor de gewassen zijn vandaag al dramatisch. Het statistisch bureau van het Franse ministerie van Landbouw raamt de daling van de maïsoogst op 35% in 2026. Dat is het laagste volume dat sinds 1980 werd geregistreerd. ⁴‘Er bestaat een risico op een tekort aan bepaalde groentensoorten in de rekken’, legt Cyril Pogu, medevoorzitter van de federatie Légumes de France, uit. ‘We hebben te maken met zeer grote verliezen die oplopen tot 100% bij sla, broccoli, prei, maar ook bij kool en radijs.’ ⁵ In België ‘is er al snel sprake van een opbrengstdaling van 10 tot 30% bij graangewassen’, schat Guillaume Van Binst, secretaris-generaal van de Federatie van Jonge Landbouwers in. ⁶ Britse telers trekken dezelfde conclusies.
Wat de wereldwijde voedselvoorziening betreft, wordt de situatie nog somberder.  Het Russisch-Oekraïense conflict ⁷ en de Israëlisch-Amerikaanse oorlog tegen Iran overschaduwen de voedselbevoorrading. Een rapport van het Europees Parlement uit 2022 ⁸ toonde aan dat Europa vóór de oorlog bijna de helft van zijn graanproducten en een kwart van zijn pluimvee uit Oekraïne importeerde. Samen waren Rusland en Oekraïne goed voor 30% van de Europese tarwe-export en ongeveer hetzelfde percentage van de gerstexport. Moskou bestookt ondertussen echter Oekraïense schepen en legt een blokkade op aan de Oekraïense havens aan de Zwarte Zee. Van daaruit vertrok zowat 90% van de Oekraïense landbouwexport. Maar ook Kiev blijft niet achter. Ook Oekraïne valt Russische havens en hun graansilo’s aan. ⁹Dit alles zorgt voor een ernstige verstoring van de graanstromen.Hetzelfde geldt voor de Arabisch-Perzische Golf. Daar wordt de aanvoer van grondstoffen die essentieel zijn voor de productie van meststoffen belemmerd. Als gevolg van de Amerikaanse bombardementen op Iran en de afsluiting van de Straat van Hormuz leidden beschadigde of buiten werking gestelde productiefaciliteiten tot tekorten aan belangrijke grondstoffen. Daardoor zijn de prijzen gestegen en is de productie wereldwijd vertraagd. Al in maart 2026, nog voordat het op het noordelijk halfrond echt warm begon te worden, waarschuwde de hoofdeconoom van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO), Màximo Torero, al dat de oorlog in Iran ‘een van de zwaarste klappen toebrengt aan de wereldwijde goederenstroom van de afgelopen jaren. Hij heeft zorgwekkende gevolgen voor de voedselzekerheid, de landbouwproductie en de wereldmarkten.’ ¹⁰
Naast ureum, een stikstofhoudende meststof waarvan Iran, Saoedi-Arabië, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein samen meer dan een derde van de wereldwijde export leveren, is de Golfregio goed voor bijna de helft van de internationale handel in zwavel. The Mosaic Company, een Amerikaanse landbouwgigant, noemde onlangs de sterk gestegen kosten van deze grondstof als de belangrijkste reden voor haar besluit om de productie van fosfaatmeststoffen in haar fabrieken in de Verenigde Staten en Brazilië te verminderen. ¹¹ Natuurlijk fosfaat uit de mijnen in Marokko wordt bijvoorbeeld pas superfosfaat – een waardevolle meststof – nadat het met zwavelzuur is behandeld. Voor Torero vormt de afsluiting van de Straat van Hormuz ‘niet alleen een energiecrisis, maar een systemische crisis die het gehele mondiale landbouwsysteem treft.’¹²

De oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten verergeren de wereldwijde verliezen aan voedselproductie- en distributiecapaciteit.

Al deze economische verstoringen zullen ongetwijfeld hun weerslag hebben op de landbouwopbrengsten, met name die van mestintensieve graansoorten. Dit zal gevolgen hebben voor de tarweteelt in Egypte, de rijstteelt in India, en voor agrarische exportlanden zoals Brazilië of de landen ten zuiden van de Sahara (Somalië, Tanzania, Mozambique, Kenia,…) Die landen zijn sterk afhankelijk van de invoer van meststoffen. De FAO beschouwt Zuid-Azië als een regio die geconfronteerd wordt met een ‘extreem risico’. ¹³ Boeren in landen als Pakistan en Bangladesh – die niet in staat zijn om rijkere landen te overbieden – worden gedwongen op uitgeputte grond te verbouwen. Ook de Afrikaanse kleine boeren, die 70% van het voedsel in Sub-Sahara-Afrika produceren, lopen gevaar, aldus de Afrikaanse Ontwikkelingsbank (AfDB). ¹⁴
Het bewijs van de ernst van de meststofcrisis is dat China de export ervan heeft beperkt en dat Australische graantelers hun teeltareaal hebben verkleind. Amerikaanse maïs- en sojaboeren stellen hun hoop op president Donald Trump.¹⁵Die druk heeft de Amerikaanse regering ertoe aangezet de sancties tegen meststoffen uit Wit-Rusland en Venezuela op te heffen. Maar de boeren willen meer en eisen de intrekking van de invoerrechten op Marokkaans superfosfaat.
Het meest zorgwekkende moet echter nog komen. Het gaat niet om een oorlog of een nieuwe hittegolf, maar om de toename van een cyclisch meteorologisch fenomeen dat zich dit jaar als buitengewoon krachtig aankondigt. Het gaat om El Niño, een oceanografisch verschijnsel dat wordt gekenmerkt door stijgende watertemperaturen in de Stille Oceaan. El Niño veroorzaakt stortregens op het Amerikaanse continent; droogte (en zelfs bosbranden) in Australië en Zuidoost-Azië en tyfoons in het hele Verre Oosten.

Van vis tot robusta-koffie

Ruim een eeuw geleden, in 1876-1878, maakte de wereld de krachtigste El Niño-episode mee ooit. Die veroorzaakte rampzalige droogtes in China, Zuid-Afrika, Brazilië, Egypte en India. Onder een bijzonder gewelddadig koloniaal bewind telde dit laatste land meer dan zes miljoen sterfgevallen als gevolg van hongersnood. De komende episode, die tussen oktober en december begint en tot het voorjaar van 2027 aanhoudt, zou nog krachtiger kunnen uitvallen.
In Peru sloeg El Niño al toe: de abnormaal hoge temperatuur van het water in de Stille Oceaan zette de autoriteiten ertoe aan de visserij op ansjovis, een basisvoedingsmiddel voor de bevolking, te verbieden. Die maatregel, bedoeld om de soort te beschermen, leidde tot een verdubbeling van de prijs van vismeel en tot een verdrievoudiging van die van visolie. De grote producenten van robusta-koffie, India en Indonesië, zullen te lijden hebben onder de hitte. In Vietnam vormt het fenomeen een bedreiging voor de stuwmeren die traditioneel worden gebruikt voor de irrigatie van koffieplanten, waardoor de oogst van 2027-2028 in gevaar komt. ¹⁶

Het El Niño-fenomeen dat voor 2027 wordt voorspeld, zal waarschijnlijk het hevigste zijn ooit.

De effecten van El Niño op de basisvoedingsmiddelen zullen des te sterker doorwegen als ze  samengaan met die van oorlogen en droogte. Volgens de FAO komen in 2026 allicht enkele honderden miljoenen mensen in een situatie van ernstige voedselonzekerheid terecht. ¹⁷ Velen zouden dan van de honger omkomen, terwijl anderen zouden overlijden aan de gevolgen van multivervuiling (gassen, fijnstof, kankerverwekkende polyaromatische verbindingen als gevolg van branden, olierampen…). Die vervuiling zou het gevolg zijn van de Amerikaanse en Israëlische bombardementen op Iraanse olieraffinaderijen, en van megabranden…
Dit beeld zou echter onvolledig zijn als er geen melding werd gemaakt van een laatste, al even verwoestende plaag: speculatie. ‘De spelers die de financiële markten voor agrarische grondstoffen domineren, verergeren de gevolgen van de crises door te speculeren op voedselprijzen en door te profiteren van deze situaties,’ stelt een rapport van het CCFD – Terre solidaire uit 2023. ‘Deze alarmerende trend is maar al te gekend; ze wordt in de hand gewerkt door de geleidelijke deregulering van de markten. [Die deregulering heeft] de weg vrijgemaakt voor de financialisering van onze voedselvoorziening en de schadelijke gevolgen ervan.’ ¹⁸Het is onwaarschijnlijk dat deze speculanten afstand zullen doen van hun winsten, zelfs als dat betekent dat de allerarmsten het moeten ontgelden met de kwellingen van de honger. Zoals Louis Calaferte schreef,  wordt dit lijden ‘tot een obsessie’ waardoor men zijn ‘waardigheid, eer en trots’ verliest. ¹⁹
De hier geschetste situatie is geen onvermijdelijk lot. Het is het logische en te verwachten gevolg van een model van sociale organisatie en van politieke beslissingen die met volle kennis van zaken werden genomen. Hoe lang nog ?

Vertaling van Mohamed Larbi Bouguerra „La faim qui vient“, Le Monde Diplomatique, september 2026. Lava Media maakt deel uit van Les éditions internationales van Le Monde Diplomatique. Maandelijks publiceren we drie artikelen uit het Franse maandblad in Nederlandse vertaling. Vertaling door Jan Reyniers.

1. Brenda Haas, ‘Hunger stones: The history behind “if you see me, weep”’, DW, 14 augustus 2026.
2. Théophile Magoria en Florent Bascoul, ‘Loire, Rhin, Danube, Pô… les images satellites des fleuves assoiffés par la sécheresse’, BFMTV, 15 augustus 2026.
3. Léa Sanchez, ‘L’assèchement généralisé des sols et des cours d’eau en France inquiète les hydrologues’, Le Monde, 23 juli 2026.
4. De auteur dankt Éléonore Guillemin-Baulny voor haar hulp bij het verwerken van deze informatie en statistieken.
5. Géraud Lefebvre, ‘Canicule et sécheresse : la fédération Légumes de France alerte sur un risque de pénurie dans les rayons’, Nord Littoral, Boulogne-sur-Mer, 19 juli 2026.
6. Ibrahim Molough, ‘La sécheresse menace les récoltes, mais les dégâts varient fortement selon les cultures’, RTL Belgique, 23 juli 2026.
7.  Zie Akram Belkaïd, ‘Un fragile corridor contre la faim’, Le Monde diplomatique, maart 2023.
8. Tarja Laaninen, ‘Russia’s war on Ukraine: EU food policy implications’, service de recherche du Parlement européen, april 2022.
9. Iryna Skubii, ‘Russia is cutting off Ukraine’s grain exports again, threatening a critical harvest and global food security’, The Conversation, 14 augustus 2026.
10. Cf. ‘FAO chief economist warns of severe global food security risks disruption to Strait of Hormuz trade corridor’, New York – Rome, 26 maart 2026.
11. Kervin Draper, ‘War hangs over American farmers as fertilizer prices rise’, The New York Times, 16 juni 2026.
12. ‘FAO chief economist warns…’, op. cit.
13. ONU Info, ‘Moins de faim, mais pas pour tous : l’Asie du Sud au cœur du déséquilibre alimentaire en Asie-Pacifique’, Genève, 17 december 2025.
14. ‘FAO chief economist warns… ‘, op. cit..
15. Ana Swanson, ‘Global food supply faces a dangerous bottleneck as Iran war persists’, The New York Times, 27 maart 2026.
16.  Susannah Savage,’ El Niño threatens to disrupt the world’s most-traded commodities ‘, Financial Times, Londen, 7 augustus 2026.
17. Ibid.
18.  ‘Inflation: When speculators profit from the food crisis’, CCFD – Terre solidaire, Paris, 11 december 2023.
19. Louis Calaferte, Requiem des innocents, Gallimard, Parijs, 1952.