Steeds meer bedrijven richten hun productie op de militaire sector. Voor werknemers en vakbonden zorgt die omschakeling voor een uitzichtloos dilemma.

‘Vroeger bouwden we nuttige dingen om mensen te vervoeren. Nu bouwen we dingen die hen zullen doden.’ Tony Menzel, monteur, herinnert zich dat de tranen hem in de ogen schoten op de dag dat ‘zijn’ fabriek in Görlitz, een klein stadje in Saksen aan de grens met Polen, werd omgevormd tot wapenfabriek. Al honderdzesenzestig jaar werden daar treinwagons geproduceerd, de laatste vijf jaar onder leiding van de Franse multinational Alstom. Het product, een rode regionale dubbeldekstrein, staat symbool voor het lokale treinverkeer in bijna heel Duitsland. ‘We waren er allemaal trots op,’ vertrouwt Menzel ons toe.

Onder leiding van het Frans-Duitse concern KNDS, produceren vandaag driehonderd tot vierhonderd arbeiders – een selectie uit de zevenhonderd die er vroeger werkten – onderdelen voor zware Leopard 2-tanks of Puma-gevechtsvoertuigen voor de infanterie. Beide voertuigen zijn voor Oekraïne bestemd. Menzel werkt al twintig jaar in de fabriek, net als zijn ouders voor hem. In de tijd van Alstom was hij vakbondsvertegenwoordiger. ‘Ik denk dat de overgang voor mij gemakkelijker was dan voor anderen, omdat ik als vertegenwoordiger van de werknemers aan de onderhandelingen had deelgenomen en wist wat er zou gebeuren.’ Vanaf 2024 wordt hij, als lid van de vakbond IG Metall, opgeroepen voor een bijeenkomst in Frankfurt met de leidinggevenden van Alstom en KNDS. ‘De zaak was al geregeld. Ze zeiden tegen ons: “We gaan sluiten. Maar er is hier iemand die jullie perspectief kan bieden.” En vanaf die dag was het voor mij een uitgemaakte zaak.’ Demonstraties weerspiegelden de vijandigheid van een klein deel van de bevolking.

Een jaar later, begin 2025, kwam de toenmalige bondskanselier Olaf Scholz naar Görlitz in gezelschap van de algemeen directeur van KNDS in Duitsland, Florian Hohenwarter. Het was een belangrijk bezoek voor deze stad met 56.000 inwoners. De stad is nog steeds getekend door de privatiseringen en de massale werkloosheid van de jaren negentig. Zodra je je van de hoofdstraat verwijdert, zie je enkel nog gesloten winkels, overspoten met graffiti in schreeuwerige kleuren. Bij de federale verkiezingen van 2025, kort na het bezoek van Scholz, behaalde de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) er 48,9% van de stemmen. Die partij toonde zich terughoudend ten aanzien van de herbestemming, maar sloot zich niet aan bij de protestbeweging.

Degenen die de transformatie van de fabriek betwisten, zo verklaarde de bondskanselier, ‘zijn ook degenen die de agressieoorlog van [Vladimir] Poetin bagatelliseren en er geen probleem mee hebben dat mannen, vrouwen en kinderen dagelijks door Russische raketten worden gedood’. Om ‘de vrede in Europa te waarborgen,’ voegde hij eraan toe, ‘moet het federale leger worden uitgerust met alles wat het nodig heeft voor onze verdediging.’ Op zijn beurt toonde Hohenwarter zich verheugd over de afnamegaranties die hij van de overheid kreeg. Drie jaar na de 100 miljard euro die de Zeitenwende (de ommekeer) van bondskanselier Scholz concreet gestalte moest geven (in 2022), hief het parlement in maart 2025 de grondwettelijke schuldenrem op voor de defensie- en veiligheidssector.

De gebeurtenissen in Görlitz illustreren een meer algemene ontwikkeling. Terwijl de defensiebegrotingen oplopen, stort de Duitse auto-industrie in. In de zomer van 2026 kondigde Volkswagen de sluiting aan van vier fabrieken in Duitsland en schrapte het honderdduizend banen wereldwijd. BMW is van plan er achtduizend te schrappen. Door de concurrentie van Chinese elektrische auto’s stagneert de motor van de Duitse industrie. Veel fabrikanten keren zich dan ook van de sector af. Rheinmetall, de grootste Duitse wapenproducent, heeft de productie van auto-onderdelen door zijn dochteronderneming Pierburg stopgezet en opende in de stad Neuss een productielijn voor kamikaze-drones.

Net als veel andere leden van IG Metall, de grootste vakbond van Duitsland qua ledenaantal, weet Menzel heel goed dat deze in 1949 opgerichte organisatie zich in haar statuten inzet ‘voor vrede, ontwapening en verstandhouding tussen de volkeren.’ Wat blijft er vandaag nog over van deze naoorlogse resoluties? Hoewel er per regio nuances bestaan, komt er één overheersende tendens naar voren: ‘Wij erkennen dat de nieuwe dreigingen een goed uitgerust federaal leger en een versterking van de Duitse en Europese militaire capaciteiten vereisen,’ ¹ verklaart de IG Metall-sectie van Duisburg in 2025.

Ulrike Eifler van de Duitse Vakbondsfederatie (DGB), medeoprichtster van de Beweging van Duitse vakbonden tegen overbewapening en oorlog, werpt een scherp licht op de militaire heroriëntatie van civiele industrieën. ‘De productie stopzetten van vrachtwagens of voertuigen voor openbaar vervoer is waanzin, juist nu men de investeringsachterstanden in die sector begint te erkennen. Dit  leidt tot een tekort aan materieel, personeel en onderhoud van de uitrusting in onze steden en regio’s. Het voedt de disfunctioneringen en de chronische vertragingen bij de Deutsche Bahn.’ ² Deutsche Bahn is de Duitse spoorwegmaatschappij waarvan het gebrek aan stiptheid aan de andere kant van de Rijn even spreekwoordelijk is als de gegrilde curryworst.

In de fabriek van Görlitz ondervragen we de arbeiders tijdens de ploegenwissel tussen 14 en 15 uur. Ze twijfelen allemaal tussen loonverlies en morele afkeer. Menzel, die liever treinen had gebouwd ‘tot aan zijn pensioen’, windt er geen doekjes om: ‘Laat iemand me maar eens vertellen hoe we de banen anders kunnen redden. Als KNDS er niet was geweest, hadden ze de boel gesloten.’

In andere steden biedt de vakbondsbasis wél weerstand, zij het schuchter. In Keulen hebben de arbeiders van de Ford-fabriek die lid zijn van IG Metall een verklaring gepubliceerd met als kop: ‘Neen tegen de oorlogseconomie’. Ook de vakbondsleden van Volkswagen verkondigen dat zij ‘geen dood willen produceren.’ Volkswagen is namelijk van plan zijn fabriek in Osnabrück, een grote stad in Nedersaksen met ongeveer 2.300 werknemers, om te bouwen. Er werd een joint venture overwogen met het Israëlische concern Rafael om vanaf 2027 onderdelen van het luchtverdedigingssysteem ‘Iron Dome’ te produceren. De opzet lijkt echter te mislukken. Niet onder druk van vakbondsacties, maar om geopolitieke redenen. Het staatsinvesteringsfonds Qatar Investment Authority (QIA), een belangrijke aandeelhouder van Volkswagen met 17% van de aandelen en twee zetels in de raad van beheer, zou zich verzetten tegen het project. ³

De onzekerheid weegt zwaar op het moreel van Mark Feldmann ⁴, een 41-jarige arbeider in de fabriek. Hij werkte lange tijd bij een toeleverancier in de sector. Zittend aan de toog van de kantine, een paar straten van de fabriek vandaan, kijkt hij naar de gehaktballetjes, de aardappelsalade en de boterhammen met vleeswaren die voor zijn collega’s op tafel staan. Hij verwoordt hetzelfde dilemma als zijn collega’s in Görlitz: de angst voor werkloosheid versus de terughoudendheid om voor de oorlog te ‘produceren’. ‘Sommigen willen niet voor de wapenindustrie werken,’ merkt hij op. Zelf twijfelt hij nog.

In de straten van Osnabrück delen antimilitaristische activisten pamfletten uit aan voorbijgangers en knopen ze gesprekken aan. ‘Twee tanks kosten evenveel als een basisschool: 50 tot 70 miljoen euro,’ legt Lotte Herzberg uit. Feldmann zegt begrip te hebben voor hun zaak. Maar voor sommige van zijn collega’s is het te veel. ‘Alweer demonstraties, alweer pamfletten om ons uit te leggen dat het waardeloos is om wapens te produceren. De sfeer is hier beklemmend. Elke dag vragen ze ons: “Mogen we even met u praten?” Wel, … nee.’

Afgelopen juni publiceerde de Rosa-Luxemburg-Stichting (gelieerd aan de linkse partij Die Linke) een gedetailleerde studie over een ander omschakelingsproject: de mogelijkheid om minibussen te produceren in de fabriek in Osnabrück. Maar één ingrediënt ontbreekt: overheidsgeld. Dat vloeit massaal naar wapens, maar droogt op als het gaat om het het openbaar vervoer te verbeteren. Feldmann gelooft er niet in: ‘De wapenindustrie is voor bedrijven een veel te lucratieve business, juist vanwege de huidige internationale situatie.’

Tussendoor vertrouwt een onderzoeker van de Rosa-Luxemburg-Stichting ons toe dat pacifisme geen vruchten zal afwerpen zolang IG Metall zich niet in de strijd mengt. Maar de vakbond acht zich niet in staat om op te treden. ‘Als we genoeg economische macht hadden om zelf te beslissen wat er in de fabriek gebeurt – en daar zou ik heel blij om zijn – was het een ander verhaal,’ zegt Thorsten Gröger. Hij is vertegenwoordiger van IG Metall in Saksen en Nedersaksen. Als je hem zo hoort praten, zou je bijna vergeten dat hij actief is binnen een organisatie met meer dan twee miljoen leden. IG Metall heeft zetels in de raden van bestuur van grote concerns en moet in staat worden geacht om grote druk uit te oefenen. Temeer omdat politieke partijen hoe dan ook rekening houden met de standpunten van de vakbond.

Die Linke, de enige linkse partij in de Bondsdag die zich verzet tegen de Duitse herbewapening, slaagt er niet in om op de debatten te wegen. De aanhang van Die Linke bij de arbeidersklasse blijft beperkt, ondanks haar goede resultaat (8,8%) bij de parlementsverkiezingen van 2025. Aan de uiterste rechterzijde heeft de AfD vóór de door de regering voorgestelde onbeperkte militaire kredieten gestemd, hoewel ze in het oosten van het land lange tijd een pacifistische toon aansloeg. In 2024 drukte de partij zelfs nog duiven af op haar affiches, maar vandaag steunt ze de herinvoering van de dienstplicht. Een absolute meerderheid bij de regionale verkiezingen van 6 september in Saksen-Anhalt zou de partij een ongekende invloed geven. Mocht de partij ooit aan de macht komen, zou zij resoluut gaan voor een verder doorgedreven herbewapening van Duitsland.

[Aanvulling van de vertaler: het artikel dateert van voor 6 september. Bij de verkiezingen in Saksen-Anhalt behaalde de AfD 43,8% van de stemmen. Daardoor behaalde de partij net geen absolute meerderheid. CDU, SPD, De Groenen en Die Linke houden vast aan het zogeheten ‘cordon sanitaire’ en weigeren iedere samenwerking met de rechts-radicale partij. Alleen de Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) zette de deur aanvankelijk op een kier door aan te kondigen dat ze de AfD-voorstellen per onderwerp wil bekijken. Een concrete coalitiebespreking of samenwerking lijkt ook bij BSW niet aan de orde.]

Vertaling van Lea Fauth, Niklas Franzen, Fabian Grieger & Paul Welch-Guerra, “Du train au panzer, une amère reconversion”, Le Monde Diplomatique, september 2026. Lava Media maakt deel uit van Les éditions internationales van Le Monde Diplomatique. Maandelijks publiceren we drie artikelen uit het Franse maandblad in Nederlandse vertaling. Vertaling door Jan Reyniers.

1. IG Metall, ‘Frieden rettent – Friedensgutachten 2025’, Faktenblatt, 11 september 2025.
2. L’Humanité, Saint-Denis, 15 april 2025.
3. Johanna Urbancik, ‘VW-Werk Osnabrück: Platzt der Iron-Dome-Raketendeal ?’, 14 juli 2026.
4. Niet zijn echte naam.