Cédric Durand en Yanis Varoufakis betogen dat het kapitalisme wordt vervangen door technofeodalisme. Maar hun these berust op ongeloofwaardige beweringen over klassen, arbeid en rente. Het kapitalisme is springlevend.

Het begrip technofeodalisme roept beelden op van een Mad Max-achtige wereld waarin feodale heren de arbeidskracht van horigen of lijfeigenen controleren via een combinatie van directe dwang en het bezit van uiterst schaarse productieve activa. Economen Durand en Varoufakis schetsen een gematigdere versie van dit idee.

Volgens hen zijn de technofeodalisten datagestuurde kapitalisten zoals Amazon, Facebook en Google. Via privaat eigendom van de cloud hebben ze het grootste deel van de digitale ruimte toegeëigend die wij allen nodig hebben om te werken, te communiceren, te reizen en te organiseren. Dankzij die controle kunnen ze enorme rentes aftappen van zowel de gebruikers van hun platformen als van kapitalisten die geld verdienen door apps te schrijven die in hun digitale domeinen verkocht worden.

Aan deze eigendomsstructuur vloeien twee klassen voort: de cloudproleten en de cloudhorigen. De proleten zijn bezitloze arbeiders die via algoritmes worden uitgebuit. Denk aan Uber, Bolt en Deliveroo. Varoufakis stelt daartegenover “de omzetting van miljarden van ons in gewillige cloudhorigen die vrijwillig voor niets arbeid leveren om cloudkapitaal te reproduceren ten voordele van zijn eigenaars.” Daarmee bedoelt hij de gebruikers van sociale media zoals Facebook en Instagram, die door hun ‘likes’ en ‘shares’ bijdragen aan de winstgevendheid van de platformeigenaars. Zonder deze onbetaalde arbeid zouden de platforms niet bestaan. Het cloudkapitaal buit zowel de cloudproleten als de cloudhorigen uit.

Deze ontwikkeling, zo gaat het verhaal verder, werd aangevoerd door de paniek van centrale banken. Na de recessie van 2007–2008 vergrootten de Federal Reserve en de Europese Centrale Bank de geldhoeveelheid en verlaagden ze de rente. Deze enorme kapitaalinjectie kwam terecht bij de cloudkapitalisten, blies hun vermogen op en stelde hen in staat superwinsten te behalen – winsten boven het gemiddelde rendement in de economie. Door winst te vervangen door cloudrente zou het technofeodalisme ‘het kapitalisme hebben gedood’ en vervangen door iets minder productief en parasitair. Althans, zo gaat de redenering.

Dit verhaal bevat belangrijke kenmerkende feiten: de transformatie van het post-2008-kapitalisme in Europa en de Verenigde Staten tot een systeem van veralgemeend rentenierschap, door de verdringing van productieve, winstgerichte investeringen;¹de aanhoudende inefficiënte investeringen in fossiele brandstoffen die de planeet opbranden;²de systematische aanval op staatseigendom en wat er nog rest van de welvaartsstaat; de opkomst van financiën en Big Tech als heersers van de wereldeconomie; en de gelijktijdige oligarchische verschuiving naar een steeds verder gemilitariseerde wereld.

Dit alles lijkt te pleiten voor het idee van technofeodalisme. Als de technofeodale hypothese klopt, dan gaat linkse politiek niet langer fundamenteel over klassenprivileges of over het opbouwen van een coalitie van partijen, vakbonden en multiraciale arbeidersorganisaties om de kapitalistische macht te neutraliseren en een democratisch socialisme uit te bouwen. In plaats daarvan zou het draaien om het smeden van een coalitie mét bepaalde kapitalisten tégen onze nieuwe technofeodale meesters.

Helaas houdt het technofeodale raamwerk geen stand. Als ik gelijk heb, dan houdt ook de politieke analyse die eruit volgt geen steek. Ik richt me hier op drie kernstellingen van de verdedigers van de technofeodale hypothese:

1. Door de aandacht van hun gebruikers te verhandelen buiten digitale platforms die gebruikers uit. Bijgevolg zijn alle cloudgebruikers “cloudhorigen”.

2. Door de massale rentenarisering van de productie handelen cloudkapitalisten niet langer als kapitalisten, maar als een nieuw soort klasse: “cloudalisten”.

3. De cloudalisten kunnen, door een combinatie van politieke corruptie en goedkoop geld, hun dominantie behouden zonder de basis van kapitalistische reproductie volledig te vernietigen.

Geen van deze stellingen houdt steek.

Cloudgebruikers zijn geen “cloudhorigen”

Ik begin met stelling 1. Ik heb geen bezwaar tegen de premisse dat digitale platforms aandacht tot een waar maken. Maar de commercialisering van aandacht impliceert geen uitbuiting. En het betekent al helemaal niet dat cloudgebruikers horigen zijn.

Beschouw eerst de redenering om van commercialisering naar uitbuiting te gaan. Varoufakis beweert dat “bij een bedrijf als Meta een groot deel van het kapitaal niet door zijn werknemers wordt geproduceerd, maar door de gebruikers in de samenleving, door onbetaalde mensen die als moderne ‘cloudhorigen’ in aanraking komen met zijn algoritmes en gratis werken om die algoritmes aantrekkelijker te maken voor andere cloudhorigen.”³

Maar aandacht is geen productieve activiteit; mijn activiteit op Facebook is geen arbeid. Dat Facebook geld verdient door het verzamelen van informatie over het consumptiegedrag van de Facebookgebruikers, betekent niet dat de gebruikers arbeiden voor Facebook. Dat gebruik kan het marktaandeel van Facebook vergroten, maar dat maakt het nog niet tot een productieve activiteit. Een analogie maakt dat duidelijk. De aandacht van een slaveneigenaar voor het werk van zijn slaaf voegt niets toe aan het kapitaal van de slaveneigenaar, zelfs niet als dat kapitaal bestaat uit foto’s van slaveneigenaren die naar slaven kijken.

Aandacht is geen productieve activiteit, niet in de zin dat ze geen bijdrage levert aan de productie van een surplus, dat kan soms wel; maar ze is onproductief in de zin dat ze niet noodzakelijk een bijdrage van arbeid vormt. De aandacht van de slaveneigenaar wordt zeker verhandeld wanneer zijn foto wordt verkocht. Maar daaruit volgt niet dat de slaveneigenaar onbetaalde arbeid verricht voor degenen die die foto verkopen. Met andere woorden: aandacht stelen is niet hetzelfde als arbeid stelen.

Bovendien is er een belangrijk onderscheid tussen diefstal en uitbuiting. Ik heb elders betoogd dat diefstal noodzakelijkerwijs zero-sum en tegen de wil van de bestolene is; uitbuiting daarentegen hoeft dat niet te zijn.⁴Soms is uitbuiting beide (bv. de antieke slavernij), soms slechts één van de twee (bv. rentenierskapitalisme), en soms geen van beide (bv. industrieel kapitalisme). De commercialisering van aandacht en informatie door de cloud betekent dus niet dat cloudgebruikers worden uitgebuit. Ze worden vrijwel zeker op andere manieren benadeeld, gemanipuleerd, gedomineerd, beroofd van hun data, maar ze worden niet uitgebuit. Alleen cloudproleten worden uitgebuit, in dit geval door de cloudalisten.

Een bijkomende conclusie is dat wij, cloudgebruikers, geen horigen zijn. Voor de helderheid van het debat is het de moeite waard dit te verduidelijken. Horigheid betekent de gedwongen afpersing van onbetaalde arbeid (corvée) van de directe producent. Cloudkapitaal doet zoiets niet. Natuurlijk verwijst de term “feodalisme” naar een productiewijze die breder is dan horigheid. Laat-feodale pachten werden bijvoorbeeld vaak niet meer in de vorm van corvée afgedwongen, maar omgezet in geldbetalingen. Toch had de laat-feodale boer geen arbeidsmobiliteit of toegang tot arbeidsmarkten, en konden feodale heren in principe hun pacht met geweld opeisen. Geen enkele cloudalist kan mijn deur intrappen om huur te eisen. De feodale analogie is dus misleidend.

“Cloudalisten” zijn gewoon kapitalisten

En wat met stelling 2, dat cloudalisten een nieuw soort klasse zouden vormen? Progressieve economen zijn het erover eens dat het kapitalisme sinds de late jaren ’90 steeds verder is gefinancialiseerd, of beter: gerentenariseerd. De verwachting die de Britse econoom John Maynard Keynes zo’n 90 jaar geleden formuleerde, namelijk dat lage rentevoeten zouden leiden tot de “euthanasie van de rentenier”, is niet uitgekomen. In plaats daarvan kregen we een massale uitbreiding van rentenierschap, deels aangejaagd door goedkoop geld en lage rentes. Zowel Durand als Varoufakis wijst op de toegenomen beurskapitalisatie via aandeleninkopen en derivatenmarkten. Varoufakis citeert Warren Buffett, die deze instrumenten terecht omschrijft als “wapens van potentiële financiële massavernietiging.”

Maar geen van dit alles impliceert dat de cloudkapitalisten nu een andere soort klasse zijn dan gewone kapitalisten. Ze blijven een klasse die privé-eigenaarschap heeft over schaarse productieve activa. Omdat dit eigendom hen juridisch recht geeft op het materiële surplus, geeft het hen ook controle over het geheel van arbeidskrachten van degenen die niets anders te verkopen hebben dan hun arbeid, en bij uitbreiding over de aanwending van die arbeidskracht, met andere woorden: over de arbeid zelf. Maar deze controle verloopt nog steeds via de beheersing van de nettowaardeproductie, en niet, zoals onder het feodalisme, via directe dwang. De zogenaamde “cloudproleten” zijn vrij om een andere baan te kiezen, in de zin dat niemand hen kan dwingen het ene of het andere werk te doen. Dat geldt voor alle arbeiders onder het kapitalisme, zolang de wetten inzake beroepsvrijheid gehandhaafd worden.

Er is, denk ik, een betere manier om het renteniersschap van Big Tech te begrijpen, die steunt op meer traditionele methodologische instrumenten. Karl Marx maakte een onderscheid tussen de kapitalist als eigenaar en de kapitalist als functie.⁵In de eerste rol ontvangt de kapitalist een opbrengst uit zijn eigendom van een productief bezit. In de tweede rol organiseert hij de productie met behulp van dat bezit. De kapitalist kan dus tegelijk productie organiseren om winst te maken én een niet-productieve rente innen op basis van dat eigendom.

Een duidelijke illustratie van dit onderscheid is Apple. Meer dan de helft van de inkomsten van dat bedrijf komt uit de verkoop van telefoons en computers; slechts ongeveer een derde komt uit de App Store. In de eerste hoedanigheid treedt Apple op als kapitalist-als-functie; in de tweede als kapitalist-als-eigenaar. Veel critici van het technofeodalisme hebben erop gewezen dat Big Tech miljarden pompt in onderzoek en ontwikkeling, en investeert in eigen producten. Zo is Amazon bijvoorbeeld begonnen met het produceren van eigen films. Dat is opnieuw kapitaal als functie.⁶

De bewering dat de eigenaarsrol van de cloudkapitalisten nu hun functie overheerst, is dus niet gestaafd. En zelfs als dat zo zou zijn, zou dat het onderscheid tussen kapitalistische en feodale rente nog steeds niet uitwissen.

Zowel Durand als Varoufakis verwijst naar Marx’ theorie van de grondrente, die beoogt de afname van rente als aandeel in het totale inkomen onder het kapitalisme te verklaren. Marx was het eens met David Ricardo dat het kapitalisme, onder bepaalde elementaire aannames, zou leiden tot de overbodigheid van de grootgrondbezitter, net zoals het uiteindelijk ook tot de overbodigheid van de kapitalist zou leiden. Maar merk op: deze theorie is consistent met de afwezigheid van een afzonderlijke klasse van grootgrondbezitters. Met andere woorden: een gevolg van het onderscheid tussen kapitaal als functie en kapitaal als eigendom is dat kapitalisten zelf eigenaar kunnen worden van de grond die ze gebruiken om het netto product toe te eigenen, dat ze vervolgens aanwenden om onteigende loonarbeid uit te buiten.⁷

De implicatie is dat, als digitale ruimte op een vergelijkbare manier kan worden geanalyseerd, de marxistische theorie van rente zich goed leent voor een analyse van digitaal rentenierschap. Bijvoorbeeld: cloudkapitalisten die profiteren van het verschil tussen marktprijzen en productiekosten onttrekken absolute rente en zijn absolute renteniers. Degenen die leven van verschillen in de mate van kapitaalbenutting tussen bedrijven zijn differentiële renteniers.⁸Zulke rentes sluiten elkaar niet uit, want een kapitalist kan in zijn rol van eigenaar zowel absolute als differentiële rente innen.⁹

De logica achter het technofeodalisme ondermijnt zichzelf

Er moet uiteindelijk een bovengrens zijn aan rentenierschap. Daarmee kom ik bij stelling 3. Voorstanders van de technofeodale hypothese geloven dat de cloudalisten, via een combinatie van politieke corruptie en goedkoop geld, hun dominantie kunnen behouden zonder de basis van kapitalistische reproductie volledig te vernietigen. Maar dat is onmogelijk: als de rentes stijgen, moeten de winsten uiteindelijk dalen. Op een gegeven moment zullen de app-producerende kapitalisten die afhankelijk zijn van de platforms van de cloudkapitalisten om hun producten te verkopen, geen aanvaardbare winst meer maken. Zij zullen dan stoppen met het maken van apps, en de cloudkapitalisten zullen hun rente-inkomsten verliezen.

Natuurlijk zouden goedkoop geld, politieke corruptie, een verbod op vakbonden, toenemende militarisering van de productie, of regelrecht fascisme de cloudkapitalisten nog enkele jaren overeind kunnen houden. Minstens enkele van deze maatregelen lijken trouwens op de agenda van Donald Trump te staan. Maar geen van deze factoren kan de winstgevendheid op de lange termijn van productief kapitaal herstellen en precies dat rendement is de bron van de rente-inkomsten van de cloudkapitalisten (in hun rol als eigenaars). Hun rentes blijven verhogen zou neerkomen op het afzagen van de tak waarop ze zelf zitten.

Een plausibeler hypothese is de kraantjestheorie: als geld goedkoop is, richten de cloudalisten zich tot rentes en vertrouwen ze minder op winst uit eigen productie; als geld duur is, verschuiven ze van rente naar productieve investeringen. Tegelijk zullen hun beslissingen grotendeels afhangen van de loonkosten. Als geld duur is en de lonen stijgen, zullen ze investeren in arbeidsbesparende technologie (robots, AI, enzovoort); als de lonen stagneren, zullen ze meer arbeiders aanwerven.

Het begrip technofeodalisme is dus overbodig, want we kunnen de onderliggende feiten uitstekend verklaren met de goede oude klassenanalyse. Bovendien is het inconsistent, omdat het geen verklaring biedt voor het langetermijnbestaan van cloudkapitaal als zodanig.

Big Tech en een feodaal ethos

Er is echter een belangrijke band tussen het feodalisme en Big Tech die Durand en Varoufakis nauwelijks aanhalen. Dat is de ideologische verwantschap tussen een feodaal ethos en het technolibertarisme dat Silicon Valley doordrenkt. Wat de theorie over de staat betreft, bestaat een groot deel van het hedendaagse Amerikaanse libertarisme uit het idee dat alle politieke macht voortkomt uit private macht: de som van privé-eigendom en contract. Dat is een feodaal idee, in die zin dat de feodale ideologie alleen private macht erkende als bron van legitieme macht. Het daartegenover gestelde idee van een publieke macht die exclusief handelt in naam van vrije en gelijke burgers, is een innovatie van de moderniteit.¹⁰

Gezien hun toewijding aan die vorm van libertarisme, sluiten Big Tech-bedrijven ideologisch nauwer aan bij een feodaal staatsconcept dan bij hedendaags liberalisme of sociaaldemocratie. Dit verklaart ook hun wantrouwen tegenover de democratie, hun neiging tot anarchisme, en hun liefde voor Friedrich Nietzsche en Ayn Rand. Maar die affiniteiten gelden voor alle libertariërs van die strekking, niet enkel voor technolibertariërs. Er is dus niets in het bijzonder aan de uitbuitingsvorm of ideologie van Big Tech dat haar intrinsiek gevaarlijker zou maken voor de democratie dan bijvoorbeeld het financiële of industriële kapitaal.

1. Hypotheekverstrekking maakt tegenwoordig meer dan 70 procent van het bbp uit in de zeventien rijkste economieën ter wereld, terwijl door schulden gefinancierde dividenduitkeringen aan bestaande kapitaalbezitters ongeveer 40 procent van alle dividenduitkeringen vertegenwoordigen. De mondiale financiële architectuur is dus grotendeels een piramidespel. Zie voor een recent overzicht: Mariana Mazzucato, Josh Ryan-Collins, and Giorgos Gouzoulis, Mapping modern economic rents: the good, the bad, and the grey areas, Cambridge Journal of Economics 47, no. 3 (mei 2023).
2. Hernieuwbare energie is economisch minstens even efficiënt als niet-hernieuwbare, maar de laatste blijven winstgevender. Zie Brett Christophers, The Price is Wrong (London: Verso, 2024).
3. Yanis Varoufakis, “Quantity to Quality,” New Left Review: Sidecar, 20 november 2024.
4. Nicholas Vrousalis, Exploitation as Domination (Oxford: Oxford University Press, 2023), hoofdstuk 1.
5. Karl Marx, Capital, Volume 3 (Harmondsworth, UK: Penguin, 1981), p. 503.
6. De neoklassieke economie is blind voor dit onderscheid, omdat ze alle rente gelijkstelt aan monopolie.
7. Zie bijvoorbeeld: Deepankar Basu, “Marx’s Analysis of Ground-Rent: Theory, Examples and Applications” (working paper no. 2018-04, Department of Economics, University of Massachusetts, Amherst, 2018).
8. Zie Andrea Ricci, “Unequal Exchange in the Age of Globalization,” Review of Radical Political Economics 51, no. 2 (2019).
9. Ron Baiman schat bijvoorbeeld dat Facebook in 2014 alleen al 3,8 miljard dollar wist af te romen als absolute rente (Baiman, “The Impact of Rent from Unequal Exchange on Shaikh’s Classical-Keynesian Political Economic Analysis: The Example of Facebook,” Review of Radical Political Economics 52, no. 2 [2020]). De ultieme vorm van absoluut rentenierschap is waarschijnlijk de afhankelijkheid van de hegemoniale positie van de dollar als wereldmunt. Mocht de dollar devalueren, dan zouden de winsten van deze afhankelijken – voornamelijk Wall Street-bedrijven – verdampen.
10. Zie Samuel Freeman, “Illiberal Libertarians: Why Libertarianism Is Not a Liberal View,” Philosophy and Public Affairs 30, no. 2 (lente 2001).