Vandaag is de controle over de regio Donetsk een niet-onderhandelbare eis, zowel voor Rusland als voor Oekraïne. Die gordiaanse knoop is nog niet doorgehakt en dus gaat de oorlog door.

De toekomst van Rusland en Oekraïne, maar ook die van de Europese veiligheid, hangt af van het lot van een handvol half verwoeste stadjes in het noordwesten van de oblast Donetsk. (Een oblast is een bestuurlijke regio in Oekraïne, vergelijkbaar met een provincie in België. NVDV)

In het kader van de lopende vredesonderhandelingen blijft het Kremlin eisen dat Oekraïne zich terugtrekt uit dit gebied. Voor Poetin is dat een basisvoorwaarde om tot een akkoord te komen. Die eis werd ook opgenomen in het oorspronkelijke 28-puntenplan van de Amerikaanse gezant Steve Witkoff en zijn Russische gesprekspartner Kirill Dmitriev. Het plan specificeert dat het gebied onder Russisch bestuur zou komen, zij het gedemilitariseerd. Dat zou de politieke schade voor Oekraïne beperken. Volodymyr Zelensky wijst dit punt voorlopig echter categorisch af. Hij krijgt daarbij de steun van Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.

De meeste Russen gaan ervan uit dat president Vladimir Poetin deze territoriale eis niet zal laten vallen. Zelfs niet als Kiev, Washington en Brussel zouden afzien van de uitbreiding van de NAVO en van de ontplooiing van westerse troepen in Oekraïne. Volgens de heersende publieke opinie in Oekraïne kan Zelensky deze ‘gebiedsroof’ onmogelijk toelaten. Zelensky stelde dan ook dat “de territoriale kwestie het moeilijkste onderdeel” is van de vredesbesprekingen. De regering-Trump zoekt naar mogelijke compromissen, met name door voor te stellen dat dit gebied een vrijhandelszone wordt. De vraag blijft echter wie ze zal besturen.

Hoe deze impasse verklaren? Wie tijdens de Koude Oorlog gezegd zou hebben dat de veiligheid van Europa afhing van wie het westen van de Donbass controleerde, zou zelfs door de meest extremistische ‘haviken’ voor gek zijn verklaard. Laten we niet vergeten dat er destijds Sovjet-soldaten waren gestationeerd in het hart van wat vandaag het herenigde Duitsland is. In de zogenaamde Fulda-corridor zaten ze op minder dan driehonderd kilometer van de Franse grens. De Donbass ligt tweeduizend kilometer ten oosten van Fulda. Die realiteit geeft een idee van de omvang van de westerse overwinning in de Oost-Westconfrontatie tijdens de voorbije eeuw.

Vooral een politieke uitdaging

Aan de basis van deze situatie liggen twee problemen die sinds het einde van de Koude Oorlog nauw met elkaar verweven zijn. Die moeten worden ontward om tot een vredesverdrag te komen. Het eerste probleem is zuiver geopolitiek. De uitbreiding van de NAVO en de Europese Unie in oostelijke richting sloot Rusland uit van de Europese veiligheidsorde. Moskou probeert nu een krachtige terugkeer op de Europese scène. Het tweede probleem is een postkoloniaal conflict tussen Russen en Oekraïners. Het gaat om grenzen, grondgebied, minderheden en identiteit. In de moderne tijd leidde elke ondergang van een imperium tot soortgelijke situaties. De val van de Sovjet-Unie vormt daarop geen uitzondering.

Het zou een understatement zijn om te zeggen dat het betwiste gebied van marginaal belang is. Vóór het conflict maakten steden als Kramatorsk en Pokrovsk een weinig memorabele indruk op wie er passeerde. Hun economisch belang werd sterk overschat. De minuscule regio (minder dan 1 % van de totale oppervlakte van Oekraïne) bevat slechts een heel klein deel van de minerale rijkdommen van het land. Bovendien belemmert de voortdurende oorlog er de ontwikkeling van.

Het gebied dat nog steeds betwist wordt, is zowel economisch als militair van meer dan marginaal belang.

Op militair vlak is het lang niet zo cruciaal als beide strijdende partijen blijven beweren. De Russen benadrukken soms dat het Oekraïense leger zo ver mogelijk van Donetsk moet worden gehouden. Tussen 2014 en 2024 was dat inderdaad (nog) echt belangrijk. De frontlinie raakte toen bijna de westelijke buitenwijken van de stad waardoor ze onder vuur lag van de Oekraïense korteafstandsraketten.¹ De afgelopen twee jaar werden de Oekraïners echter zo’n veertig kilometer teruggedrongen naar het westen. Als het alleen om de veiligheid van Donetsk gaat, heeft het voor de Russen weinig nut om ze nóg verder weg te duwen. Vanuit Oekraïens oogpunt is de strategische waarde van Pokrovsk en zijn noordelijke buren (Kostiantynivka, Kramatorsk en Sloviansk) echter wél belangrijk. Kiev heeft de verdedigingswerken in die regio dan ook aanzienlijk versterkt. De Russische verovering ervan zou immers een westelijke route openleggen richting Charkov en de Dnjepr.² Dat is een gerechtvaardigde vrees, vooral als Rusland deze steden via gevechten zou veroveren. Als Oekraïne deze (niet-veroverde) steden toch zou afstaan in het kader van een vredesakkoord, kan het – met de hulp van de Europeanen – een nieuwe, veel sterkere, meer westelijke verdedigingslinie opbouwen.

De huidige militaire technologieën geven op het terrein een duidelijk voordeel aan de verdediging. Het bewijs hiervoor is evident. De Russische opmars is immers minimaal gebleven en dat ondanks jarenlange inspanningen. Ondanks ook de Russisch invallen langs de noordgrens van Oekraïne met zo’n duizend kilometer aan overwegend landelijke gebieden.

In werkelijkheid is het noordwesten van de oblast Donetsk voor beide partijen vooral een politieke kwestie geworden, zoals Verdun of Ieper dat waren tijdens de Eerste Wereldoorlog. Je kan je moeilijk voorstellen dat de regering in Kiev zo’n 250.000 van haar burgers aan Rusland zou uitleveren. Vooral niet na vier jaar propaganda waarin de gruweldaden van het regime in Moskou – overdreven, maar wel degelijk bewezen – aan de kaak werden gesteld. Bovendien zou het voor Zelensky’s troepen moreel ondenkbaar zijn om hun huidige posities ‘zomaar’ vrijwillig op te geven, zeker nadat tienduizenden soldaten al sneuvelden om de Donbass te behouden.

Poetin blijft vastbesloten om de hele Donbass in te nemen, omdat hij bij een akkoord met minder territorium geen overwinning kan claimen.

Stel dat de Oekraïense president een afmars zou bevelen, dan is het vrijwel zeker dat het leger een dat order afwijst. Dat zou dan weer leiden tot een ernstige politieke crisis die de zaken voor Donald Trump compliceert. Hij wil immers onder geen beding verantwoordelijk worden gehouden voor de ineenstorting van de regering in Kiev. Hij wil evenmin het risico lopen het Amerikaanse debacle in Afghanistan te herhalen op grotere schaal.

Als Poetin vastbesloten blijft om de hele Donbass in te nemen, ook al vordert zijn leger maar heel langzaam, is dat omdat hij bij een vredesakkoord enkel een overwinning kan claimen als hij er vooraf in slaagt de hele Donbas te veroveren. Ondanks de offers die werden gebracht, is het belangrijk om weten dat de resultaten van deze oorlog mijlenver verwijderd zijn van de oorspronkelijk gestelde doelen. De resultaten liggen bovendien ook nog ver van wat de imperiale voorgangers van Poetin ooit hebben bereikt. Poetin is zich van beide zaken terdege bewust.

Rusland heeft Oekraïne verre van onderworpen. Het heeft evenmin de controle overgenomen van de grote zuidelijke steden. Beide ambities lijken ondertussen steeds meer onbereikbaar.

Het verlies van Odessa – een door Catharina II gestichte stad – en de aanvallen van de Oekraïense staat op de Russische taal en het Russische erfgoed, zijn voor veel Russen nog steeds een diepe culturele wonde. Dat geldt ook voor wie de oorlog afkeurt en geen zin heeft in het eindeloos rekken ervan.³ In die context heeft Poetin er alle belang bij om trouw te blijven aan het centrale doel dat hij in februari 2022 aan zijn “speciale militaire operatie” toekende⁴: de hele Donbass “bevrijden” van het gezag van Kiev en de inwoners ervan beschermen tegen Oekraïense bombardementen.

De Russische president heeft des te minder keuze omdat hij dat publiekelijk beloofde aan de separatistische regeringen van de oblasten Donetsk en Loegansk. Geconfronteerd met een relatief beperkte Russische mobilisatie hebben zij tegen Oekraïne een onevenredig groot aantal soldaten in de strijd geworpen. Als je naar de Russische televisie kijkt, besef je pas dat zij ook een beslissende rol spelen in de oorlogspropaganda die het Kremlin voor zijn eigen bevolking opzet. Als Moskou een einde zou maken aan het conflict door een aanzienlijk deel van de Donbass in Oekraïense handen te laten, zullen deze separatisten ongetwijfeld luidkeels protesteren. Dat gemopper zou Poetin in een lastig parket kunnen brengen. Wat de Russische ‘haviken’ betreft: de meeste van hen pleiten voor een hardere opstelling tegenover de NAVO. Zij hopen de westerse leiders daarmee zodanig de stuipen op het lijf te jagen dat ze Oekraïne dwingen om te capituleren.

Eén ding is zeker: als de gevechten om dit gebied van ongeveer vierduizend vierkante kilometer voortduren, moeten beide partijen rekening houden met nog tienduizenden extra slachtoffers. Het is mogelijk dat de Oekraïense oorlogsinspanningen of de subsidies die het land van Europa ontvangt, uiteindelijk uitgeput raken. Maar juist de vrees voor een dergelijke mogelijkheid zou de Europese regeringen ertoe kunnen aanzetten hun acties tegen Moskou te intensiveren. Zo zouden zij Russische goederen op volle zee in beslag kunnen nemen of Russische vliegtuigen kunnen neerhalen van zodra ze het NAVO-luchtruim binnenvliegen.⁵

Het enige mogelijke compromis is om het gebied te demilitariseren en onder het gezag van een VN-macht te plaatsen, zonder daarbij het Oekraïense burgerregime aan te tasten.

In dat geval zou Poetin, onder druk van de ‘haviken’ en de aarzelende vooruitgang van zijn troepen op het terrein, zeker geneigd zijn om militair terug te slaan. Dan zouden ook NAVO-vliegtuigen kunnen worden neergeschoten. Russische militaire schepen zouden dan kunnen worden ingezet om hun koopvaardijschepen begeleiden. Zij zouden de opdracht kunnen krijgen het vuur te openen als hun handelsschepen worden tegengehouden. De grootste alarmisten vrezen dat Litouwen wel eens zou kunnen reageren door de toegang tot de Russische exclave Kaliningrad te blokkeren. Mocht dat gebeuren, leidt dat ongetwijfeld tot een direct conflict met Moskou. Een Russische militaire analist fluisterde ons vertrouwelijk toe dat, als het machtige Poolse leger Vilnius zou verdedigen terwijl het Russische leger nog steeds zonder overwinning vastzit in Oekraïne, Moskou snel zou gaan dreigen met het inzetten van kernwapens. Dan zouden we echt op de rand van de afgrond staan.

Het gebied demilitariseren?

De belangrijkste Europese landen oefenen druk uit om de ongeveer 185 miljard euro aan Russische activa die Euroclear in België blokkeert, de facto in beslag te nemen. Die dreiging is eveneens gevaarlijk. Moskou heeft duidelijk aangegeven dat het zich in dat geval uit het vredesproces zal terugtrekken. Ook de regering-Trump waarschuwde de Europese Unie voor de consequenties van een dergelijke maatregel. Als de grote EU-landen hierin volharden, bestaat er een ernstig risico dat de Amerikaanse president de inlichtingenhulp aan Oekraïne en de verkoop van wapens aan Kiev via de Europese Unie opschort. Dat besluit zou vrijwel zeker tot een Oekraïense nederlaag zou leiden. [Noot van de redactie: deze paragraaf werd geschreven vóór de sluiting van het Europese akkoord over deze kwestie]

Is er een manier om dit alles te voorkomen? Het enige mogelijke compromis bestaat erin het gebied te demilitariseren en het onder gezag van een VN-vredesmacht te plaatsen. Dat moet echter gebeuren zonder het Oekraïense burgerregime aan te tasten. Bij gebrek aan compromis zal de oorlog niet alleen voortduren, hij zal waarschijnlijk nog verergeren. In dat geval kunnen we alleen maar hopen dat we er niet met zijn allen middenin belanden.

Vertaling: Jan Reyniers

1. « Ukraine : Widespread use of cluster munitions », Human Rights Watch, 20 oktober 2014.
2. Tim Zadorozhnyy, « Why does Russia want Donbas ? 6 things to know about the region Ukraine is being pressured to give up », The Kyiv Independent, 20 oktober2025.
3. Anastasia Piliavsky, « Zelensky’s attack on Odesa is a step too far », The Spectator, Londen, 16 oktober 2025.
4. Veronika Melkozerova, « Ukraine’s asks in Alaska : A lasting ceasefire, security guarantees and billions in Russian payments », POLITICO, 12 augustus 2025.
5. « Europe’s risky war on Russia’s “shadow fleet” », Responsible Statecraft, 16 juni 2025 ; cf. aussi Sarah Fortinsky, « NATO chief echoes Trump’s call for member countries to shoot down Russian planes », The Hill, 25 september 2025.