We zijn getuige van het samenvallen, op hetzelfde historische moment, van verschillende grote breuklijnen. Die gelijktijdigheid maakt van ons tijdperk een periode van buitengewone onzekerheid. Twintig aantekeningen voor een cartografie van de Nieuwe Mondiale Transformatie.
Veel mensen zijn verbijsterd. Uit het veld geslagen. Gedestabiliseerd door de gebeurtenissen die we vandaag meemaken. Er heerst een enorme onzekerheid, een diepe bezorgdheid. En zelfs angst. Want opnieuw begrijpen we niet wat er zich afspeelt in onze samenlevingen en op wereldschaal. De wereld is bijzonder moeilijk leesbaar en ontcijferbaar geworden. De informatie die we ontvangen, helpt ons nauwelijks verder. Ze zaait veeleer nog meer verwarring. Veel van onze conceptuele kaders schieten tekort om te interpreteren en te ontcijferen wat er gaande is.
De wereld die nu ontstaat is wellicht pluralistischer, maar ook conflictueuzer. Dat is een van de grote paradoxen van onze tijd.
En dat is normaal. Want wat we meemaken, is niet zomaar een zoveelste internationale crisis. Het is niet louter een nieuwe fase in de rivaliteit tussen grootmachten. Het is evenmin uitsluitend een nieuwe technologische revolutie. Wat er gebeurt, gaat veel dieper.
We zien hoe verschillende grote omwentelingen, die zich doorgaans los van elkaar voltrekken, op hetzelfde historische moment samenkomen: een transformatie van het internationale geopolitieke systeem; een transformatie van de wereldeconomie; een technologische revolutie; een energietransitie; een demografische verschuiving; een klimaat- en ecologische crisis; en een ingrijpende verandering in onze productie-, communicatie- en maatschappelijke organisatiemodellen. Het uitzonderlijke is dat al deze transformaties zich gelijktijdig voltrekken en elkaar beïnvloeden.

Vandaag ruimt de internationale orde die na de Tweede Wereldoorlog tot stand kwam baan voor een meer gefragmenteerde en multipolaire wereld, terwijl artificiële intelligentie, demografische verschuivingen en de klimaatcrisis hand over hand toenemen. Precies die gelijktijdigheid maakt van ons tijdperk een periode van uitzonderlijke onzekerheid.
Daarom denk ik dat we twee denkfouten moeten vermijden.
De eerste fout bestaat erin te geloven dat we simpelweg te maken hebben met een aaneenschakeling van crisissen: oorlog, inflatie, handelsspanningen, de energiecrisis, de rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China, artificiële intelligentie… Nee. De tweede fout is te denken dat dit alles slechts een voorbijgaand incident binnen het systeem is. Dat is het evenmin.
We maken de overgang mee van het ene historische systeem naar een nieuw systeem waarvan de contouren nog niet volledig scherp zijn. Precies daarom beleven we een gramsciaans moment, waarin de politiek opnieuw een buitengewoon, fundamenteel belang krijgt. Wanneer de regels van een tijdperk niet langer functioneren en de nieuwe paradigma’s nog niet zijn gevestigd, breekt een strijdperiode aan: een confrontatie om de nieuwe spelregels en paradigma’s te bepalen en op te leggen voor het nieuwe historische tijdperk dat begint.
Om die omwenteling die we doormaken beter te begrijpen, stel ik de volgende twintig aantekeningen voor, om deze Nieuwe Mondiale Transformatie scherper in beeld te brengen.
1. Geopolitiek. Van een unipolaire wereld naar een wereld met meerdere machtscentra
Meer dan drie decennia lang, sinds de val van de Sovjet-Unie in 1991, leefden we in wat we een unipolair moment kunnen noemen. De Verenigde Staten bleven de enige supermacht ter wereld. Dat betekende niet dat ze alles zonder beperking controleerden. Er waren andere grootmachten, regionale economieën, internationale instellingen en uiteenlopende vormen van verzet. Maar de algemene architectuur van het internationale systeem draaide rond één enkele supermacht, met een economisch, financieel, militair, technologisch en cultureel gewicht dat buiten categorie was.
Aan die periode komt nu een einde. Niet omdat de Verenigde Staten geen zeer grote mogendheid meer zouden zijn, maar omdat er andere centra van machtsaccumulatie zijn opgestaan. China is vandaag een economische, industriële en technologische grootmacht van eerste rang.
Technologie is niet langer zomaar een economische sector. Ze is een geopolitiek machtsinstrument geworden.
India vergroot gestaag zijn economisch, demografisch en strategisch gewicht. Rusland behoudt een immense militaire en energetische slagkracht. Brazilië en Mexico spelen een spilrol in Latijns-Amerika en beschikken over strategische grondstoffen op continentale schaal. Landen als Indonesië, Turkije, Iran, Saudi-Arabië, Ethiopië, Nigeria of Zuid-Afrika hebben steeds grotere regionale capaciteiten en een groeiende autonomie. Tal van economieën in het mondiale Zuiden zoeken naar manieren om hun internationale betrekkingen te diversifiëren.
De BRICS-landen zijn een van de uitdrukkingen van deze nieuwe transformatie. Ze vormen geen homogeen blok – en het zou een vergissing zijn hen zo af te schilderen – maar ze weerspiegelen wel een geopolitieke realiteit: een steeds groter deel van de wereld wil meer onderhandelingsmacht binnen de internationale instellingen en wil zijn afhankelijkheid van één enkel machtscentrum verminderen. We zijn dan ook getuige van een multipolarisering van het internationale systeem.
We moeten goed beseffen wat dat betekent. Multipolariteit impliceert niet automatisch samenwerking. Ze betekent evenmin dat rivaliteit van het toneel verdwijnt. Ze kan net het tegenovergestelde inhouden: méér spelers die in staat zijn om te concurreren, te onderhandelen, te blokkeren, oorlog te voeren, druk uit te oefenen en wisselende bondgenootschappen te smeden. De wereld die nu ontstaat is wellicht pluralistischer, maar ook conflictueuzer. Dat is een van de grote paradoxen van onze tijd: nooit hadden we meer nood aan internationale samenwerking, en nooit was het moeilijker om haar tot stand te brengen.
2. De terugkeer van de geopolitiek in het hart van de economie
Tijdens de jaren van de grote neoliberale mondialisering (1979-2008) verspreidde zich een krachtig idee: de economie zou de politiek uiteindelijk relativeren. Bedrijven zouden produceren waar de kosten het laagst waren. Kapitaal zou ongehinderd circuleren. Productieketens zouden grenzen overschrijden. Staten zouden stelselmatig aan slagkracht inboeten. En de economische vervlechting zou conflicten tussen grootmachten finaal te duur maken. De markt zou heersen en haar wetten dicteren.
Vandaag weten we dat die visie onvolledig was, en zelfs fout. De economie heeft de geopolitiek niet vervangen. De geopolitiek is teruggekeerd naar het hart van de economie.
Staten subsidiëren strategische sectoren. Ze controleren exportstromen. Beschermen disruptieve technologieën. Proberen toeleveringsketens te beveiligen. Bouwen reserves op. Herschikken hun handelsbetrekkingen. Streven naar de controle over strategische mineralen. Gebruiken financiële hefbomen als machtsinstrument. En beschouwen bepaalde technologische infrastructuren als een zaak van nationale veiligheid.
De internationale handel, die vooral werd voorgesteld als een kwestie van economische efficiëntie, wordt opnieuw ook een soevereiniteitskwestie. Voor grote investeerders luidt de vraag niet langer alleen: ‘Waar produceren we tegen de laagste kosten?’, maar almaar vaker: ‘Waar kunnen we produceren zonder ons strategisch bloot te geven?’ Die omslag is aanzienlijk. Ze betekent dat we zijn overgestapt van een logica die werd gedomineerd door efficiëntie naar een logica waarin efficiëntie en veiligheid elkaar voortdurend beconcurreren.
3. De mondialisering verdwijnt niet: ze versnippert
Dit is niet het einde van de mondialisering. We zijn veeleer getuige van de transformatie ervan. Mondiale productieketens zijn niet verdwenen: ze herschikken zich. Begrippen als nearshoring (productie geografisch dichterbij halen), friendshoring (bevoorrading via bevriende landen), regionalisering, strategische autonomie en de weerbaarheid van toeleveringsketens duiken overal op. Bedrijven die vroeger uitsluitend op zoek waren naar de laagste kosten, beginnen zich nu ook af te vragen of hun toeleverancier zich wel in een politiek veilig land bevindt. Dat verandert de productiegeografie grondig.
Eén cijfer spreekt boekdelen: strategische sectoren (AI, microprocessoren, kritieke mineralen en energietransitie) waren in 2020 goed voor 16% van de nieuwe internationale investeringsprojecten; in 2025 was dat al opgelopen tot 44%. Dat toont heel concreet aan dat het niet om een vage geopolitieke indruk gaat: de kapitaalstromen worden vandaag effectief hertekend.
Maar één zaak weten we wel: de baten van de AI-revolutie zullen niet automatisch gelijkmatig verdeeld worden.
De mondialisering raakt steeds sterker geconditioneerd door politieke en geopolitieke factoren. Dat schept kansen, maar houdt ook gevaren in. Een gefragmenteerde wereldeconomie kan sommige landen in staat stellen hun onderhandelingspositie te versterken. Maar ze kan de wereld evengoed opdelen in grote economische en technologische blokken. Daarmee rijst een beslissende vraag: wordt de 21e eeuw die van de interregionale samenwerking of die van de concurrentie tussen blokken? We weten het nog niet. Maar die strijd is al begonnen.
4. Het echte slagveld: technologie
De nieuwe internationale confrontatie draait niet alleen om grondgebied. Ze draait om technologie. In de twintigste eeuw vochten de grootmachten om olie, staal, zware industrie, zeeroutes en kernwapens.
Om die grondstoffen blijven ze ook vandaag concurreren. Maar er dienen zich nieuwe hulpbronnen van een heel andere orde aan: microprocessoren (elektronische chips), supercomputers, artificiële intelligentie, robotica, biotechnologie, kwantumcomputing, satellieten, ruimtevaart, onderzeese kabels, datacenters, besturingssystemen, telecommunicatienetwerken en, bovenal, data.
Technologie is niet langer zomaar een economische sector. Ze is een geopolitiek machtsinstrument geworden. Daarom overstijgt de technologische rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China het niveau van de rechtstreeks betrokken bedrijven ruimschoots. De inzet is bepalen welke mogendheid de technologische infrastructuur van de komende decennia mag ontwerpen.
Hier tekent zich een fundamenteel verschil af met vroegere tijden. Een mogendheid kan beschikken over een uitgestrekt grondgebied, een omvangrijke bevolking en olie in overvloed. Maar als ze bepaalde technologieën niet meester is, dreigt ze afhankelijk te worden van wie die wel controleert. Daarom zijn microprocessoren een strategische grondstof geworden. En daarom is de productie van de meest geavanceerde chips vandaag voor verschillende grootmachten een kwestie van nationale veiligheid.
5. Artificiële intelligentie: veel meer dan een technologische revolutie
Waarschijnlijk bezit geen van deze transformaties een even ontwrichtend potentieel als artificiële intelligentie. AI is niet louter een nieuw informaticaprogramma. Het is een technologie die kan ingrijpen in vrijwel elk domein van de menselijke activiteit: de industrie, de geneeskunde, de financiële sector, het onderwijs, de landbouw, het openbaar bestuur, het wetenschappelijk onderzoek, de oorlogvoering, de communicatie, culturele productie en creatie, en uiteraard de politiek.
Maar een ander aspect is nog belangrijker: artificiële intelligentie kan de verhoudingen tussen kennis, arbeid en kapitaal fundamenteel wijzigen. Tijdens de industriële revolutie in de negentiende eeuw vervingen machines geleidelijk bepaalde vormen van fysieke arbeid. Vandaag beginnen ze door te dringen in vormen van intellectuele arbeid. Dat roept een historische vraag op: wat gebeurt er wanneer een machine taken kan overnemen waarvoor tot nu toe een gekwalificeerde mens nodig was? We hebben daar nog geen pasklaar antwoord op. Maar één zaak weten we wel: de baten van de AI-revolutie zullen niet automatisch gelijkmatig verdeeld worden.
De wereldwijde investeringen in AI en digitale infrastructuren concentreren zich in een handvol landen en sectoren. Ook de investeringen in strategische sectoren (AI, microprocessoren, kritieke mineralen en technologieën gelinkt aan de energietransitie) maken een veel groter deel uit dan amper vijf jaar geleden. Dat betekent dat de technologische kloof kan uitgroeien tot een nieuwe vorm van internationale ongelijkheid.
Er dringt zich dan ook een fundamentele vraag op, in het bijzonder voor Latijns-Amerika: zal het continent louter consument van artificiële intelligentie zijn of wordt het ook producent? Er gaapt een hemelsbreed verschil tussen het louter gebruiken van technologie die elders is ontwikkeld en het bezitten van de wetenschappelijke, industriële en onderwijscapaciteiten die nodig zijn om die zelf voort te brengen.
6. Van olie naar data, chips en rekenkracht
We kunnen de nieuwe historische verandering heel eenvoudig samenvatten. Gedurende een groot deel van de twintigste eeuw steunde economische macht op een combinatie van grondgebied, grondstoffen, energie en industrie. In de 21e eeuw voegt zich daar een nieuwe keten aan toe: data, rekenkracht, algoritmes en artificiële intelligentie.
Dat verandert zelfs onze kijk op soevereiniteit. Vroeger hadden we het over territoriale soevereiniteit, vervolgens over energiesoevereiniteit. Vandaag moeten we spreken over technologische en digitale soevereiniteit.
Vroeger hadden we het over territoriale soevereiniteit, vervolgens over energiesoevereiniteit. Vandaag moeten we spreken over technologische en digitale soevereiniteit.
Er duiken nieuwe vragen en bekommernissen op: wie bezit de data? Waar worden ze opgeslagen? Wie beheert de datacenters? Wie fabriceert de microprocessoren? Wie ontwikkelt de AI-modellen? Wie controleert de platformen? Wie stelt de normen vast? Wie beslist wat een artificiële intelligentie mag doen? Dat zijn economische vragen. Maar het zijn in wezen ook politieke vragen. En, uiteindelijk, vraagstukken van soevereiniteit.
7. De nieuwe energiestrijd
Energie vormt een andere grote as van de huidige Grote Mondiale Transformatie. Decennialang werd over energietransitie gesproken alsof het volstond om olie, gas en steenkool – met andere woorden: fossiele brandstoffen – te vervangen door hernieuwbare energiebronnen. De werkelijkheid zit veel complexer in elkaar.
De energietransitie vereist enorme hoeveelheden mineralen: lithium, koper, nikkel, kobalt, grafiet, zeldzame aardmetalen (een groep van 17 elementen die essentieel zijn voor de fabricage van sterke permanente magneten in de motoren van elektrische voertuigen, smartphones en windturbines) en talloze andere materialen die onmisbaar zijn om fossiele brandstoffen te vervangen door schone technologieën zoals elektrische wagens, windenergie en zonne-energie. Tegen 2030 zal de vraag naar die mineralen verdrievoudigen.
De energietransitie heft de grondstoffengeopolitiek dus niet op: ze transformeert haar. In dat opzicht neemt Latijns-Amerika een bijzonder belangrijke positie in. De regio beschikt over een aanzienlijk deel van de minerale, energetische, water- en landbouwbronnen die de economie van de toekomst nodig zal hebben. Maar grondstoffen bezitten betekent niet noodzakelijk dat je de rijkdom die ze genereren ook beheerst. Dat is een historische les die Latijns-Amerika maar al te goed kent. Eeuwenlang exporteerde de regio grondstoffen en importeerde ze afgewerkte industriële producten.
De uitdaging van de 21ste eeuw bestaat erin dat patroon niet automatisch te herhalen. Er dreigt immers een nieuwe vorm van extractivisme te ontstaan: lithium, koper, nikkel of zeldzame aardmetalen ontginnen, exporteren, en vervolgens elders geproduceerde batterijen, elektrische voertuigen, technologische componenten en producten met hoge toegevoegde waarde invoeren. De werkelijke uitdaging is dan ook niet alleen wie de mineralen bezit, maar wie de controle uitoefent over de gehele waardeketen.
8. Het mondiale Zuiden is geen blok, maar een historische realiteit
Laten we even stilstaan bij een uitdrukking die we vaak bezigen: ‘het mondiale Zuiden’. We moeten haar met omzichtigheid hanteren. Het mondiale Zuiden is geen homogene entiteit. India is Brazilië niet; Brazilië is Mexico niet; Mexico is Zuid-Afrika niet; Zuid-Afrika is Indonesië niet; Indonesië is Saudi-Arabië niet. Elk van die landen heeft specifieke nationale belangen. Maar er voltrekt zich wel degelijk iets nieuws.
Tal van landen in het Zuiden proberen hun manoeuvreerruimte te vergroten. Ze willen hun markten, hun deviezen, hun leveranciers en hun diplomatieke allianties diversifiëren. Ze willen actiever wegen op internationale instellingen. En bovenal wensen ze dat hun groeiende economische gewicht zich ook politiek vertaalt. De verdeling van de mondiale economische macht spoort niet meer met die van de institutionele macht uit het midden van de twintigste eeuw. Dat is een van de fundamentele contradicties van het hedendaagse internationale systeem.
De economische wereld is veel sneller veranderd dan de instellingen die werden opgericht om haar te besturen. Dat is het probleem van de Verenigde Naties, het Internationaal Monetair Fonds, de Wereldbank en de Wereldhandelsorganisatie. Uiteindelijk staan ze allemaal voor dezelfde zorg: hoe stemmen we het mondiaal bestuur af op een machtsverhouding die allang niet meer die van 1945 is?
9. De grote paradox van onze tijd: meer onderlinge afhankelijkheid én meer fragmentatie
Er tekent zich een paradox af die mij bijzonder wezenlijk lijkt. Nooit waren we zo intens met elkaar verbonden. Een mobiele telefoon bevat onderdelen die in tal van landen zijn vervaardigd. Een computer leunt op mineralen die op het ene continent zijn ontgonnen, op processoren die op een ander zijn gefabriceerd, op software die elders is ontwikkeld en op kapitaal dat uit weer een andere hoek afkomstig is. Voedsel legt duizenden kilometers af. Kapitaal flitst in een oogwenk de wereld rond. Berichten doorkruisen de planeet in een fractie van een seconde. En toch lijkt de wereld politiek uit elkaar te vallen.
Die contradictie staat centraal. De materiële onderlinge afhankelijkheid neemt toe, terwijl het politieke vertrouwen afkalft. Dat is gevaarlijk, want de grote vraagstukken van onze tijd houden geen halt voor landsgrenzen. Klimaatverandering heeft geen nationaliteit. Een pandemie trekt zich niets aan van grenzen of douaneposten. Artificiële intelligentie evenmin. Grote financiële crisissen doorkruisen continenten. De oceanen zijn gemeenschappelijk goed. De atmosfeer delen we allemaal. Digitale netwerken zijn wereldwijd. En toch neigt het politieke antwoord er almaar vaker toe nationaal te worden. We hebben dan ook nood aan een nieuwe architectuur voor internationale samenwerking – maar aan een samenwerking die de diepe bestaande ongelijkheden niet negeert en helpt om ze recht te trekken.
10. De contradictie van de technologische revolutie
Er is nog een aspect dat mij fundamenteel lijkt. Technologie kan de productiviteit enorm opvoeren. Maar productiviteit staat niet automatisch gelijk aan welzijn. Een economie kan méér produceren en de rijkdom slechter verdelen. Ze kan over fabelachtige technologieën beschikken en tegelijk immense ongelijkheden dulden. Ze kan een beroep doen op AI terwijl miljoenen mensen geen toegang hebben tot degelijk onderwijs. Ze kan robots laten draaien terwijl werkende mensen verpauperen. Ze kan ongekende rijkdom scheppen en die concentreren in een handvol handen. We moeten dan ook twee vragen helder uit elkaar houden.
De eerste vraag is: wat kan de technologie? De tweede, die veel politieker van aard is: wie dient ze en hoe worden haar opbrengsten verdeeld? Dat is allicht een van de grootste kwesties van de 21ste eeuw. De expansie van AI kan de kloof tussen economieën nog verder uitdiepen wanneer er geen nationale capaciteiten, digitale infrastructuur, onderwijs en inclusieve bestuursmechanismen worden uitgebouwd. De technologische revolutie veegt de sociale kwestie dus geenszins van tafel: ze maakt haar net complexer.
11. Een nieuw sociaal vraagstuk
In de negentiende eeuw werd het sociale vraagstuk hoofdzakelijk bepaald door de verhouding tussen kapitaal en industriële arbeid. De arbeidersbeweging ontstond om op die omwenteling een antwoord te bieden. In de twintigste eeuw ontstonden de sociale welvaartsstaat, het arbeidsrecht, het collectief overleg, de sociale zekerheid en het openbaar onderwijs.
Uiteindelijk staan ze allemaal voor dezelfde zorg: hoe stemmen we het mondiaal bestuur af op een machtsverhouding die allang niet meer die van 1945 is?
Vandaag begint een nieuw sociaal vraagstuk de kop op te steken. Wat gebeurt er wanneer bepaalde banen, zowel fysieke als intellectuele, geautomatiseerd kunnen worden? Wat gebeurt er wanneer een klein aantal ondernemingen platformen controleert die door miljarden mensen worden benut? Wat gebeurt er wanneer persoonsgegevens een handelswaar worden? Wat gebeurt er wanneer een algoritme beslist wie een krediet krijgt, wie zichtbaar is op een platform, welke informatie iemand te zien krijgt of welke werknemer wordt aangeworven?
De verhoudingen tussen kapitaal en arbeid verdwijnen niet, maar ze veranderen van aard. Politieke partijen zullen die nieuwe realiteit moeten vatten, want de sociale categorieën van de twintigste eeuw beschrijven de nieuwe samenlevingen van de 21ste eeuw niet langer adequaat.
12. De informatiestrijd
Er is nog een andere doorslaggevende omwenteling aan de gang. De digitale revolutie heeft het vermogen om informatie te produceren aanzienlijk gedemocratiseerd. Maar ze heeft het vermogen om die te verspreiden net drastisch geconcentreerd. Dat mondt uit in een paradox: nooit eerder konden zoveel individuen zich uitspreken, en nooit hadden zo weinig platformen zoveel macht om de verspreiding van die stemmen te organiseren. Informatie is een machtsinfrastructuur geworden. Artificiële intelligentie voegt daar nu een nieuwe dimensie aan toe. Het gaat er niet langer alleen om informatie te produceren en te verspreiden, maar om teksten, beelden, video’s, stemmen en synthetische content te genereren op een nagenoeg onbeperkte schaal.
Dat transformeert het politieke ecosysteem. De scheidslijn tussen informatie, propaganda, communicatie, entertainment en manipulatie dreigt almaar moeilijker te onderscheiden te worden. De democratie verdedigen in de 21ste eeuw behelst dan ook niet enkel de electorale instellingen beschermen. We moeten ook informatie- en ecosystemen vrijwaren die voldoende pluralistisch, verifieerbaar en transparant zijn.
13. Ook het militaire vraagstuk evolueert
De technologische revolutie verandert eveneens de aard van de oorlog: drones, satellieten, robots, autonome systemen, cyberaanvallen, artificiële intelligentie, elektronische oorlogvoering, verkenningssystemen en precisiewapens. De oorlog van de toekomst – en in zekere zin ook al die van het heden – combineert technologieën die enkele decennia geleden nog sciencefiction leken. Dat heeft een fundamenteel politiek gevolg: militaire superioriteit hangt almaar sterker af van technologische superioriteit.
De scheidslijn tussen burgerlijke economie, technologische industrie en nationale veiligheid vervaagt daardoor gaandeweg. Een microchip kan een onderdeel van een telefoon zijn, maar evengoed deel uitmaken van een militair systeem. Een algoritme kan een film aanbevelen, maar evengoed voor inlichtingendiensten werken. Een satelliet kan weersvoorspellingen leveren, maar ook strategische inlichtingen verzamelen. Civiele en militaire technologieën raken steeds nauwer met elkaar verknoopt.
14. De ecologische en de technologische transitie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden
Er is nog een kwestie die we niet mogen vergeten. De 21ste eeuw is ook die van de klimaatcrisis. De economische transformatie zal dan ook tegelijk technologisch én ecologisch moeten zijn. Artificiële intelligentie kan ertoe bijdragen om elektriciteitsnetten te optimaliseren, rampen te voorspellen, de landbouw te verbeteren of het waterbeheer te regelen. Maar ze vreet tegelijk groeiende hoeveelheden energie en waterbronnen, en eist gigantische fysieke infrastructuren op. Er bestaat dan ook geen digitale transitie los van de energietransitie. Beide vallen samen. Landen die tegelijkertijd energie, mineralen, digitale infrastructuren en technologische capaciteiten beheersen, zullen over een aanzienlijk strategisch voordeel beschikken.
15. De wereld betreedt een periode van onzekerheid
Wanneer we al die puzzelstukken samenbrengen, kunnen we een soort historische vergelijking ontwaren: geopolitieke multipolariteit; versnippering van de mondialisering; technologische concurrentie; de revolutie van de artificiële intelligentie; energietransitie; de strijd om kritieke mineralen; klimaatcrisis; demografische verschuivingen; herbewapening en nieuwe vormen van oorlog; en diepe ongelijkheden in de verdeling van technologische capaciteiten.
Dit zijn geen tien opzichzelfstaande problemen. Ze maken deel uit van een en dezelfde Grote Mondiale Transformatie. Daarom moeten we de verleiding weerstaan om elke crisis afzonderlijk te ontleden. De wereld die vandaag het levenslicht ziet, is een systeem – dat wil zeggen: een geheel van georganiseerde en onderling afhankelijke elementen die gecoördineerd functioneren om een welbepaald doel of een precieze functie te vervullen. En we moeten haar ook als een systeem begrijpen.
Voor 2026 voorspelt het IMF een wereldwijde groei van zowat 3 procent, maar het onderstreept dat die erg ongelijk verdeeld is en dat twee tegengestelde krachten naast elkaar bestaan: de economische weerslag van conflicten en een krachtige investeringscyclus geschraagd door technologie. Dat is een treffende metafoor voor onze tijd. We leven tussen de tegenwind van oorlog en de wind in de rug van technologie.
16. Wat betekent dit voor politieke partijen?
Zo belanden we bij een wezenlijke vraag: wat betekent deze historische Grote Mondiale Transformatie voor de partijen? Om te beginnen kunnen partijen er zich niet toe beperken de gevolgen van die omwentelingen louter te beheren. Ze moeten ze begrijpen.
Een politieke partij van de 21ste eeuw kan zich niet uitsluitend inlaten met lonen, belastingen, wonen, pensioenen, onderwijs of gezondheidszorg – hoewel al die onderwerpen primordiaal blijven – zonder te begrijpen wat er gaande is met artificiële intelligentie, mondiale productieketens, kritieke mineralen, de energietransitie, digitale platformen en de nieuwe internationale machtsverdeling. Want precies die transformaties zullen de toekomst bepalen van lonen, werkgelegenheid, migratie, pensioenen, onderwijs, huisvesting en openbare diensten.
De technologische revolutie veegt de sociale kwestie dus geenszins van tafel: ze maakt haar net complexer.
Sociaal beleid en geopolitiek kunnen niet langer afzonderlijk worden overdacht. Hetzelfde geldt voor industrieel beleid en buitenlands beleid, voor technologiebeleid en onderwijsbeleid, en voor energiebeleid en klimaatbeleid. Alles begint onder één en dezelfde problematiek, onder één en hetzelfde systeem te vallen.
17. Het soevereiniteitsvraagstuk
Het woord ‘soevereiniteit’ zou de komende decennia weleens opnieuw bijzonder belangrijk kunnen worden. Maar we moeten het herdefiniëren. Soevereiniteit betekent geen isolement. Ze betekent niet zich op zichzelf terugplooien. Ze betekent niet de internationale samenwerking afwijzen. Wel integendeel.
In een wereld die fundamenteel onderling afhankelijk is, kan geen enkel land volledig zelfvoorzienend zijn. Soevereiniteit in de 21ste eeuw zou moeten betekenen: het vermogen om zelf te beslissen. Wat te produceren, welke technologieën te ontwikkelen, welke hulpbronnen te beschermen, welke data te controleren, welke infrastructuren te bouwen, welke allianties aan te gaan, welk energiemodel te hanteren, welk onderwijs te verstrekken en hoe de baten van de technologische omwenteling te verdelen. Soevereiniteit houdt niet in alleen te staan. Ze houdt in niet gedwongen te worden alle beslissingen van andere mogendheden lijdzaam te ondergaan.
18. De grote strijd zal gaan over de verdeling van de baten van de nieuwe revolutie
Hier komen we misschien wel bij het cruciale punt: technologische revoluties bepalen op zichzelf niet de toekomst. Ze creëren mogelijkheden. Maar het zijn de samenlevingen en de burgers die beslissen hoe die verdeeld worden. De stoommachine heeft niet automatisch de arbeidersbeweging voortgebracht. Elektriciteit heeft niet automatisch de welvaartsstaat geschapen. Het internet heeft niet automatisch een democratischere maatschappij opgeleverd. De technologie opent mogelijkheden; de politiek beslist in grote mate wie ervan profiteert.
De grote vraag van de komende decennia zal dan ook niet louter zijn wie artificiële intelligentie ontwikkelt. Ze zal luiden: wie controleert haar? Wie legt de regels vast? En wie strijkt de baten op? In laatste instantie is dat een machtsvraag.
19. De nieuwe maatschappij vereist ook een nieuwe politieke cultuur
Gedurende een groot deel van de twintigste eeuw waren politieke partijen grote machines om de realiteit te duiden. Ze legden de wereld uit, structureerden belangen, bouwden identiteiten op en schoven maatschappijprojecten naar voren.
Vandaag botsen ze op een ongekende moeilijkheid. De werkelijkheid verandert sneller dan veel van onze politieke categorieën. We hebben dan ook partijen nodig die opnieuw in staat zijn vooruit te denken, en niet louter te reageren. Partijen die nadenken over de wereld die komt. Over het werk van morgen. Het onderwijs van morgen. De democratie van morgen. De soevereiniteit van morgen. Nadenken over de verhouding tussen mens en machine, tussen artificiële intelligentie en macht. Nadenken over wat het betekent burger te zijn in een maatschappij die almaar vaker door algoritmes wordt bestuurd. Ook nadenken over wat het woord ‘gelijkheid’ betekent wanneer toegang tot de meest geavanceerde technologieën kan uitgroeien tot een van de belangrijkste scheidingslijnen tussen individuen, bedrijven en landen.
De uitdaging is immens, maar de opportuniteit is dat evenzeer. Want wanneer een historische orde transformeert, zijn samenlevingen er niet toe veroordeeld zich lijdzaam aan te passen. Ze kunnen ingrijpen. Ze kunnen kiezen. Ze kunnen betwisten. Ze kunnen alternatieven opbouwen.
20. Conclusie
We beleven een tijdperkwisseling en betreden een nieuw historisch systeem. De unipolaire wereld wordt vervangen door een complexere structuur met meerdere machtscentra. Oorlog bepaalt opnieuw de geopolitiek. De mondialisering verdwijnt niet, maar versnippert. De economie wordt andermaal ingrijpend bepaald door de geopolitiek. Technologie wordt een wezenlijke dimensie van internationale macht. Artificiële intelligentie luidt een revolutie in waarvan we de omvang nog maar nauwelijks kunnen inschatten. Energie en kritieke mineralen winnen aan hernieuwd strategisch belang. De klimaatcrisis dwingt ons onze productiesystemen te transformeren. En technologische ongelijkheden dreigen nieuwe vormen van afhankelijkheid in het leven te roepen.
Dat alles voltrekt zich gelijktijdig. Precies daarom staan we voor een historische overgang. We weten nog niet exact welke wereld hieruit tevoorschijn zal komen. Maar we kunnen de grote strijd die gaande is wel identificeren. En uiteindelijk gaat het om een nog diepere strijd: wie heeft de macht om te bepalen hoe de samenleving van morgen eruit zal zien?
Dat is de vraag die burgers en politieke partijen zich vandaag moeten stellen. Want als de politiek verzaakt aan een antwoord, zullen anderen dat in haar plaats doen: de grote multinationals, de markten, de technologieplatformen, de machtigste staten, de houders van data, de eigenaars van infrastructuren, zij die de algoritmes controleren en zij die de strategische technologieën beheersen.
Daarom bestaat de fundamentele politieke opgave van onze tijd er misschien wel in ons voorstellingsvermogen te herwinnen. Zich een samenleving voorstellen waarin de technologische revolutie niet alleen tot een hogere productiviteit leidt, maar ook tot meer rechten. Een economie waarin de energietransitie de aloude afhankelijkheden niet reproduceert. Een mondialisering die niet neerkomt op onderwerping. Een multipolariteit die niet ontaardt in een nieuwe rivaliteit tussen blokken. Een artificiële intelligentie ten dienste van de mensheid en niet louter van kapitaalaccumulatie. En een democratie die in staat is de radicale transformatie van ons informatie-ecosysteem te overleven.
De technologie opent mogelijkheden; de politiek beslist in grote mate wie ervan profiteert.
Uiteindelijk moeten we opnieuw een vraag stellen die bij eerdere grote historische transformaties beslissend is gebleken: welke nieuwe samenleving willen we bouwen?
Want dat is wellicht het belangrijkste kenmerk van het moment waarin we leven: de toekomst ligt nog open. En precies omdat ze openligt, moeten burgers massaal bijdragen om haar vorm te geven. Want dit is ook een nieuw democratisch tijdsgewricht, waarin de politiek opnieuw een beslissend belang krijgt. Vandaag meer dan ooit.
