Artikel

Een periode van grote aardverschuivingen

Vijay Prashad

—15 april 2022

De oorlog in Oekraïne brengt grote verschuivingen in de wereldorde onder onze aandacht. Zes stellingen om deze ontwikkelingen te begrijpen.

Shutterstock

De oorlog in Oekraïne brengt grote verschuivingen in de wereldorde onder onze aandacht. Het Westen reageert op de militaire interventie van Rusland met sancties, wapenleveringen en het sturen van huurlingen. De sancties zullen niet alleen grote gevolgen hebben voor de Russische economie maar ook voor de Centraal-Aziatische landen. Daarnaast zullen ze negatieve gevolgen hebben voor de Europese bevolking, die de energie- en voedselprijzen verder zal zien stijgen. Tot nu toe wijkt het Westen niet af van zijn beslissing om niet rechtstreeks militair in te grijpen of geen “no-fly zone” in te stellen. De westerse leiders weten maar al te goed dat een dergelijke interventie zou kunnen escaleren tot een totale oorlog tussen de Verenigde Staten en Rusland, met onvoorstelbare gevolgen aangezien beide landen over kernwapens beschikken. Voor het Westen zat er niets anders op dan zich bij de acties van Moskou neer te leggen, wat ook al het geval was bij de Russische interventie in Syrië in 2015.

In het tweede decennium van de jaren 2000 ontwaakten zowel China als Rusland om verschillende redenen uit hun sluimering.

Vijay Prashad is een Indische geschiedkundige en journalist. Hij schreef onder andere Washington Bullets (Monthly Review, 2020), Red Star Over the Third World (Pluto Press, 2019) en The Darker Nations (The New Press, 2008).

Om de huidige wereldsituatie te begrijpen, volgen hierna zes stellingen. Van de totstandkoming van de Amerikaanse wereldorde vanaf 1990 tot de huidige kwetsbaarheid ervan, nu de Russische en Chinese macht gestaag toenemen. 

Stelling 1: Unipolariteit

Na de val van de Sovjet-Unie ontwikkelden de Verenigde Staten tussen 1990 en 2013-2015 een wereldsysteem dat ten goede kwam aan de multinationale ondernemingen in de Verenigde Staten en de andere leden van de G7 (Duitsland, Japan, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië en Canada). Drie gebeurtenissen bewezen de overweldigende macht van de VS: de invasies in Irak (1991) en Joegoslavië (1999) en de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (1994). De ineenstorting van de Sovjet-Unie had Rusland danig verzwakt en het probeerde, via lidmaatschap van de G7 en samenwerking met de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) als een zogenaamde “Vredespartner” toegang te krijgen tot het nieuwe wereldsysteem. China daarentegen ging onder president Jiang Zemin (1993-2003) en president Hu Jintao (2003-2013) heel wat behoedzamer te werk: het sloot aan bij het door de VS gedomineerde mondiale systeem en daagde de VS niet uit.

Stelling 2: de signaalcrisis

Dat de VS hun macht overschreden was te wijten aan twee dynamische processen: ten eerste de overbelasting van de eigen binnenlandse economie (banken met te hoge schulden, meer niet-productieve dan productieve activa); en ten tweede het voeren van verschillende oorlogen tegelijk in de eerste twee decennia van de 21e eeuw (Afghanistan, Irak, de Sahel). De signaalcrises die wezen op de zwakte van de Amerikaanse macht waren de invasie van Irak (2003) en de rampzalige afloop van die oorlog, en de kredietcrisis (2007-08). Daarop volgden de interne politieke polarisatie in de VS en een legitimiteitscrisis in Europa.

Stelling 3: de opkomst van China en Rusland

In het tweede decennium van de jaren 2000 ontwaakten zowel China als Rusland om verschillende redenen uit hun relatieve sluimering.

De Chinese opkomst loopt op twee benen:

Ten eerste: China’s binnenlandse economie. Het land heeft enorme handelsoverschotten opgebouwd en daarnaast wetenschappelijke en technologische kennis vergaard via zijn handelsovereenkomsten en zijn investeringen in hoger onderwijs. De Chinese bedrijven in robotica, hightech, hogesnelheidstreinen en groene energie hebben de westerse ingehaald.

Ten tweede: de Chinese buitenlandse betrekkingen. In 2013 kondigde China de Nieuwe Zijderoute aan als alternatief voor de ontwikkelings- en handelsagenda van het door de VS aangestuurde Internationaal Monetair Fonds. Dit initiatief breidde zich uit vanuit Azië naar Europa, en ook naar Afrika en Latijns-Amerika.

President Poetin ging de strijd aan met sommige delen van het Russisch grootkapitaal. De inzet? Staatscontrole over de economie.

Ook Rusland ging op twee benen lopen:

Ten eerste: de binnenlandse economie van Rusland. President Poetin ging de strijd aan met sommige delen van het grootkapitaal. De inzet: overheidscontrole op belangrijke sectoren van de export van grondstoffen, die hij vervolgens gebruikte om staatseigendommen op te bouwen (vooral olie en gas). In plaats van Russische activa over te hevelen naar hun overzeese bankrekeningen stemden die oligarchen ermee in een deel van hun ambities ondergeschikt te maken aan de wederopbouw van de macht en invloed van de Russische staat.

Ten tweede: de buitenlandse betrekkingen van Rusland. Vanaf 2007 wendde Rusland zich af van de westerse mondiale agenda en stuwde zijn eigen project vooruit, eerst in het kader van de BRICS-landen (Brazilië-Rusland-India-China-Zuid-Afrika) en later via almaar nauwere betrekkingen met China. Met zijn energie-export als hefboom bewaakte Rusland zijn grenzen, wat niet het geval was in 2004, toen de NAVO zeven landen dicht bij de westelijke Russische grens opnam in de alliantie. Voor de inlijving van de Krim (2014) en de interventie in Syrië (2015) zette Rusland zijn militaire macht in en creëerde een schild rond zijn warmwaterhavens in Sebastopol (Krim) en Tartus (Syrië). Dat was de eerste militaire uitdaging aan het adres van de VS sinds 1990.

In die periode hebben China en Rusland hun samenwerking op alle gebieden verstevigd.

Stelling 4: de Monroedoctrine.

De VS heeft de toepassing van de Monroedoctrine van 1823 (die de Amerikaanse controle over de Amerika’s bevestigde) uitgebreid naar heel de wereld: in dit post-Sovjettijdperk is de hele wereld zijn achtertuin. Washington begon zich af te zetten tegen de opkomst van China (Obama’s Pivot to Asia) en Rusland (Russiagate en Oekraïne). Die door de VS gestuurde Nieuwe Koude Oorlog, met ook hybride oorlogsvoering via sancties tegen dertig landen zoals Iran en Venezuela, heeft de wereld gedestabiliseerd.

Stelling 5: Confrontaties

De Nieuwe Koude Oorlog heeft de confrontaties nog verhaast, en die hebben op hun beurt de brand aangewakkerd in twee werelddelen: in Azië – waar de Straat van Taiwan een heet hangijzer blijft – en in Latijns-Amerika – waar de VS aanstuurde op een warme oorlog in Venezuela (en geprobeerd, maar gefaald heeft, om zijn macht op te dringen in plaatsen als Bolivia). Het huidige conflict in Oekraïne – dat zijn oorsprong vindt in vele factoren, waaronder de teloorgang van het pact tussen de verschillende volksgemeenschappen in Oekraïne – gaat ook over de Europese onafhankelijkheid. De VS heeft zijn “Global NATO” gebruikt als een paard van Troje om zijn macht over Europa uit te oefenen en het continent te onderwerpen aan de Amerikaanse belangen, zelfs als dat nadelig is voor de Europeanen die hun energievoorziening en aardgas voor de voedseleconomie kwijtspelen. Rusland heeft de territoriale soevereiniteit van Oekraïne geschonden, maar de NAVO heeft een aantal voorwaarden geschapen die deze confrontatie hebben versneld – niet voor Oekraïne, maar voor haar project in Europa.

Stelling 6: de terminale crisis

Fragiliteit is de sleutel voor een beter begrip van de huidige macht van de VS. Die macht heeft niet dramatisch ingeboet maar is ook niet ongeschonden. Drie bronnen van de Amerikaanse macht zijn relatief onaangetast:

(1) Zijn overweldigende militaire macht. De VS is het enige land ter wereld dat elk van de andere lidstaten van de VN terug naar het stenen tijdperk kan bombarderen.
(2) Het regime van de dollar, Wall Street en het IMF. Door de wereldwijde afhankelijkheid van de dollar en van het in dollars uitgedrukte mondiale financiële systeem kunnen de Amerikanen hun sancties inzetten als een oorlogswapen waarmee ze naar believen landen kunnen verzwakken.
(3) De informatiemacht. Geen enkel land heeft zoveel controle over het internet, zowel over de fysieke infrastructuur als over de zo goed als monopolistische ondernemingen (zie Facebook en YouTube, die elke inhoud en elke aanbieder naar believen verwijderen); geen enkel land heeft zoveel controle over de totstandkoming van het wereldnieuws dankzij de macht van zijn nieuwsdiensten (Reuters en Associated Press) en de grote nieuwsnetwerken (bijvoorbeeld CNN).

Volksbewegingen moeten hun eigen macht vergroten. Ze moeten het volk organiseren op basis van een programma dat een antwoord biedt op onmiddellijke en langetermijnsproblemen.

Andere bronnen van de Amerikaanse macht zijn ernstig verzwakt: zo is het politieke landschap hevig gepolariseerd en is de VS niet in staat om zijn krachten te bundelen om China en Rusland te verhinderen van buiten hun grenzen te opereren.

Volksbewegingen moeten hun eigen macht vergroten. Ze moeten het volk organiseren op basis van een programma dat zowel een antwoord biedt op de onmiddellijke problemen van onze tijd als op de vraag op lange termijn hoe we kunnen overgaan naar een ander systeem; een systeem dat de verschillende gezichten van de apartheid van onze tijd kan overstijgen: voedselapartheid, medische apartheid, onderwijsapartheid en financiële apartheid. Als we die verschillende vormen van apartheid kunnen te boven komen, zullen we dit kapitalistisch systeem achter ons kunnen laten en overgaan naar het socialisme.

Dit artikel verscheen origineel op de website van het Tricontinental Institute.